Η επαγγελματική αποκατάσταση των αποφοίτων στην Ελλάδα – Η είσοδος στην αγορά εργασίας παραμένει αργή, άνιση και αβέβαιη

Μόλις ολοκληρώθηκαν οι Πανελλαδικές εξετάσεις, χιλιάδες μαθητές βρίσκονται στο μεταβατικό στάδιο της αναμονής των αποτελεσμάτων, ενώ παράλληλα καλούνται να οριστικοποιήσουν επιλογές που θα καθορίσουν όχι μόνο τις σπουδές τους, αλλά και την πιθανή μελλοντική τους θέση στην αγορά εργασίας.

Η συζήτηση γύρω από τη «σωστή σχολή» δεν περιορίζεται πλέον στο ακαδημαϊκό ενδιαφέρον ή στο κύρος των σπουδών, αλλά συνδέεται ολοένα και περισσότερο με τις πραγματικές δυνατότητες επαγγελματικής αποκατάστασης.

Η σύνδεση εκπαίδευσης και απασχόλησης αποτελεί πλέον βασικό άξονα ανησυχίας για μια γενιά που εισέρχεται σε μια αγορά εργασίας με έντονες ανισορροπίες, υψηλό ανταγωνισμό και διαφοροποιημένες ευκαιρίες ανά κλάδο.

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, το ποσοστό απασχόλησης των πρόσφατων αποφοίτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση ανήλθε στο 83,5%.

Στην Ελλάδα, το αντίστοιχο ποσοστό διαμορφώνεται περίπου στο 72%, κατατάσσοντας τη χώρα σταθερά κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και στις χαμηλότερες επιδόσεις της ΕΕ. Η απόκλιση αυτή δεν αποτυπώνει απλώς μια υστέρηση σε αριθμούς, αλλά μια πιο αργή και πιο αβέβαιη μετάβαση των νέων στην εργασία.

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο πιεστική όταν εξετάζεται η ανεργία των νέων.

Παρότι έχει υποχωρήσει σημαντικά σε σχέση με την περίοδο της οικονομικής κρίσης, όταν είχε ξεπεράσει ακόμη και το 50%, παραμένει σήμερα γύρω στο 19% για τις ηλικίες 15–24. Το ποσοστό αυτό εξακολουθεί να είναι από τα υψηλότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και υποδηλώνει ότι η είσοδος στην αγορά εργασίας για τους νέους δεν είναι ούτε άμεση ούτε ομαλή διαδικασία.

Ωστόσο, το βασικό πρόβλημα δεν αποτυπώνεται μόνο στην ανεργία. Εξίσου κρίσιμο είναι το φαινόμενο της αναντιστοιχίας μεταξύ σπουδών και απασχόλησης.

Ένα σημαντικό μέρος των πτυχιούχων εργάζεται σε αντικείμενα που δεν σχετίζονται με το επιστημονικό τους πεδίο, γεγονός που οδηγεί σε υποαξιοποίηση δεξιοτήτων, χαμηλότερες απολαβές και καθυστερημένη επαγγελματική εξέλιξη.

Το φαινόμενο αυτό είναι εντονότερο σε ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, ενώ στους τομείς της τεχνολογίας και της υγείας η απορρόφηση εμφανίζεται πιο άμεση.

Η διαφοροποίηση ανά επιστημονικό κλάδο λειτουργεί πλέον ως καθοριστικός παράγοντας για την επαγγελματική πορεία των αποφοίτων.

Στην πληροφορική και τις ψηφιακές δεξιότητες καταγράφεται σταθερά υψηλή ζήτηση, συχνά με δυνατότητες απασχόλησης και σε διεθνές επίπεδο ή μέσω εξ αποστάσεως εργασίας.

Αντίθετα, σε παραδοσιακά επαγγέλματα όπως η νομική επιστήμη, η αγορά εμφανίζεται πιο κορεσμένη και ανταγωνιστική, με μεγαλύτερη καθυστέρηση ένταξης. Στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, η ετεροαπασχόληση παραμένει συχνό φαινόμενο.

Στο υπόβαθρο αυτών των εξελίξεων βρίσκεται και το φαινόμενο του brain drain, δηλαδή η εκτεταμένη μετανάστευση νέων πτυχιούχων στο εξωτερικό, που καταγράφηκε ιδιαίτερα έντονα κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης.

Για χρόνια, επιστήμονες υψηλής εξειδίκευσης (από γιατρούς έως μηχανικούς και επαγγελματίες τεχνολογίας) εγκατέλειπαν τη χώρα αναζητώντας υψηλότερες αμοιβές και σταθερότερες συνθήκες εργασίας. Παρότι τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μερική επιστροφή, το ισοζύγιο δεν έχει αναστραφεί πλήρως.

Η δυσκολία επαγγελματικής αποκατάστασης δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τα δομικά χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας.

Η ισχυρή εξάρτηση από τον τριτογενή τομέα και τον τουρισμό, η περιορισμένη παραγωγή υψηλής προστιθέμενης αξίας και η αδύναμη διασύνδεση πανεπιστημίων με την αγορά εργασίας συνθέτουν ένα πλαίσιο στο οποίο η απορρόφηση των πτυχιούχων παραμένει άνιση και συχνά καθυστερημένη.

Σε αυτό το περιβάλλον, η επιλογή σπουδών αποκτά όλο και πιο «στρατηγικό» χαρακτήρα.

Για τους μαθητές που μόλις ολοκλήρωσαν τις Πανελλαδικές εξετάσεις, η απόφαση για το αντικείμενο σπουδών δεν αφορά μόνο την ακαδημαϊκή τους πορεία, αλλά και την πιθανότητα σταθερής και επαρκώς αμειβόμενης εργασίας στο μέλλον.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η επαγγελματική αποκατάσταση των αποφοίτων στην Ελλάδα παραμένει μια διαδικασία με έντονες ανισότητες, χρονικές καθυστερήσεις και ισχυρή εξάρτηση από τον κλάδο σπουδών.

Παρά τη βελτίωση σε ορισμένους δείκτες απασχόλησης, η συνολική εικόνα εξακολουθεί να υποδηλώνει μια αγορά εργασίας που δεν απορροφά με ομοιόμορφο τρόπο το εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό της χώρας.