Στην επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης εισήχθη για συζήτηση και επεξεργασία το νομοσχέδιο του υπουργείου Δικαιοσύνης με το οποίο αναμορφώνονται οι διατάξεις του κληρονομικού δικαίου. Στην σημερινή πρώτη συνεδρίαση, ο υφυπουργός Δικαιοσύνης Ιωάννης Μπούγας, αφού τόνισε ότι είναι μεγάλη τιμή να εισηγείται το συγκεκριμένο σχέδιο νόμου, κάλεσε τα κόμματα να συμβάλουν, με τις προτάσεις τους, ώστε να βελτιωθούν ακόμη περισσότερο οι διατάξεις του κληρονομικού δικαίου και διαβεβαίωσε για τη βούληση του υπουργείου να δεχθεί βελτιωτικές προτάσεις, αφού ακούσει προσεκτικά και τις απόψεις των φορέων που θα κληθούν στο πλαίσιο της διαδικασίας στην επιτροπή της Βουλής.

«Κλειστά χαρτιά» κρατά, στην πλειονότητά της, η αντιπολίτευση για το περιεχόμενο της μεταρρύθμισης στο κληρονομικό δίκαιο αν και όλα τα κόμματα δέχονται ότι ήταν επιβεβλημένη η αναμόρφωση πολλών διατάξεων του Αστικού Κώδικα για το κληρονομικό δίκαιο, όπως προέκυψε από κατά την πρώτη ημέρα συζήτησης του σχεδίου νόμου.

Ο υφυπουργός Δικαιοσύνης Ιωάννης Μπούγας χαρακτήρισε πάντως ιστορική, για το Αστικό Δίκαιο, τη συζήτηση που άρχισε σήμερα στη Βουλή, γιατί στα 80 χρόνια ισχύος του Αστικού Κώδικα, ενώ οι υπόλοιποι κλάδοι του έχουν υποστεί σημαντικές μεταρρυθμίσεις, όπως τόνισε, σήμερα επιχειρείται η προσαρμογή του κληρονομικού δικαίου με στόχο αυτό να ανταποκριθεί στις τρέχουσες κοινωνικές, οικονομικές αλλά και δημογραφικές συνθήκες της ελληνικής κοινωνίας.

Η αλλαγή του κληρονομικού δικαίου ανατέθηκε από το υπουργείο Δικαιοσύνης σε επιστημονική επιτροπή υπό τον ομότιμο καθηγητή Απόστολο Γεωργιάδη. Για τη μεταρρύθμιση, το υπουργείο Δικαιοσύνης άκουσε και τους κοινωνικούς φορείς οι οποίοι, όπως είπε ο κ. Μπούγας, τάχθηκαν υπέρ των ρυθμίσεων και μάλιστα είχαν και αρκετές να βελτιωτικές προτάσεις να εισφέρουν.

Μεταρρύθμιση έπειτα από 80 χρόνια

Οι διατάξεις του Αστικού Κώδικα, για το κληρονομικό δίκαιο, παραμένουν, σε μεγάλο βαθμό, αμετάβλητες εδώ και 80 χρόνια, από το 1946. Από τότε δηλαδή που άρχισε να ισχύει ο Αστικός Κώδικας.

Η εξέλιξη των οικογενειακών σχέσεων, οι μεταβολές στις μορφές περιουσίας και οι πρακτικές δυσχέρειες που ανέκυπταν κατά την εφαρμογή ορισμένων παλαιών ρυθμίσεων ανέδειξαν την ανάγκη αναμόρφωσης του ισχύοντος πλαισίου. Παράλληλα, η ασάφεια ορισμένων διατάξεων είχε οδηγήσει σε ερμηνευτικές αμφιβολίες και διχογνωμίες στη νομολογία, ενώ ορισμένοι θεσμοί του κληρονομικού δικαίου είχαν περιέλθει σε αχρησία.

Το σχέδιο νόμου, που συζητείται από σήμερα στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή, κινείται, σύμφωνα όσα περιγράφονται στην εισηγητική έκθεση, σε τέσσερις βασικούς άξονες:

• αναμορφώθηκαν οι περισσότερες ρυθμίσεις του κληρονομικού δικαίου, ώστε αυτές να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες (λ.χ. αναμορφώθηκαν οι διατάξεις της εξ αδιαθέτου κληρονομικής διαδοχής και της νόμιμης μοίρας, αναθεωρήθηκε το σύστημα για την ευθύνη του κληρονόμου για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας, αναβαθμίστηκε ο θεσμός της δικαστικής εκκαθάρισης κληρονομίας, απλοποιήθηκε η διευθέτηση των σχέσεων των συγκληρονόμων).
• εισήχθησαν νέοι θεσμοί κληρονομικού δικαίου (λ.χ. οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου και κληρονομικές συμβάσεις παραίτησης από μελλοντικά δικαιώματα στην κληρονομία).
• επιλύθηκαν νομοθετικά ερμηνευτικά ζητήματα που δημιουργούνταν από την ασάφεια των ισχυουσών διατάξεων και ταλάνιζαν τη νομολογία (λ.χ. άρση της διχογνωμίας ως προς τον υπολογισμό της εξ αδιαθέτου μερίδας των ετεροθαλών αδελφών, καθορισμός συγκεκριμένων έννομων συνεπειών της συνεισφοράς στο πεδίο της εξ αδιαθέτου διαδοχής, διάκριση της κληροδοσίας από την εγκατάσταση κληρονόμου σε δήλο και διασαφήνιση της προθεσμίας για την αποποίηση δικαιοπρακτικώς ανίκανων προσώπων).
• καταργήθηκαν θεσμοί του κληρονομικού δικαίου που είχαν περιπέσει σε αχρησία (λ.χ. νέμηση ανιόντος, εκποίηση κληρονομίας). Παράλληλα, στόχο αποτέλεσε η γραμματική και συντακτική ομοιομορφία όλων των διατάξεων του κληρονομικού δικαίου, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που δεν αναθεωρούνται στην ουσία τους, ενώ επιδείχθηκε ιδιαίτερη επιμέλεια για αποφυγή τυχόν αντινομιών μεταξύ των αναθεωρούμενων και μη αναθεωρούμενων διατάξεων, ώστε το νέο κληρονομικό δίκαιο, όπως οι διατάξεις του αναριθμήθηκαν, να διακρίνεται από τελολογική και συστηματική συνοχή.

Οι σημαντικότερες αλλαγές

Ενώπιον της διαρκούς κοινοβουλευτικής επιτροπής, ο υφυπουργός Δικαιοσύνης ανέφερε ότι οι σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις του κληρονομικού δικαίου αφορούν:

• στην προστασία της πραγματικής βούλησης του διαθέτη,
• αλλαγές στην εξ αδιαθέτου διαδοχή,
• στην ενίσχυση της θέσης και της συμμετοχής στην κληρονομιαία περιουσία του ή της συζύγου ή συντρόφου, με βάση σύμφωνο συμβίωσης,
• στη μεταβολή του χαρακτήρα της νόμιμης μοίρας, από εμπράγματο σε ενοχικό δικαίωμα, λαμβάνοντας τη μορφή χρηματικής απαίτησης,
• στο διαχωρισμό της κληρονομιαίας περιουσίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου
• στην οριστική επίλυση διαχρονικά, νομολογιακά ερειδόμενων ζητημάτων, όπως η προθεσμία αποποίησης σε δικαιοπρακτικά ανίκανο πρόσωπο και το κληρονομικό δικαίωμα του ετεροθαλούς αδελφού
• στην κατάργηση θεσμών του κληρονομικού δικαίου που είχαν περιπέσει σε αχρησία.

Νέα Δημοκρατία: Μεταρρύθμιση που ενισχύει την ασφάλεια δικαίου

Στους λόγους που καθιστούν επιβεβλημένη τη μεταρρύθμιση του κληρονομικού δικαίου αναφέρθηκε ο εισηγητής της Νέας Δημοκρατίας Παναγής Καππάτος, σημειώνοντας ότι πρόκειται για μεταρρύθμιση που ενισχύει την ασφάλεια δικαίου.

«Το ισχύον πλαίσιο του κληρονομικού δικαίου, στη χώρα μας, διαμορφώθηκε σε μια εντελώς διαφορετική κοινωνική και οικονομική εποχή. Οι βασικές διατάξεις παρέμειναν, για δεκαετίες, σχεδόν αμετάβλητες, την ώρα που η ελληνική κοινωνία άλλαζε ριζικά. Η μορφή της οικογένειας μεταβλήθηκε, οι οικονομικές σχέσεις έγιναν πιο σύνθετες, η ακίνητη περιουσία απέκτησε διαφορετική σημασία ενώ νέες πραγματικότητες όπως τα σύμφωνα συμβίωσης, οι ελεύθερες ενώσεις, η αύξηση των υπερχρεωμένων κληρονομιών και τα σοβαρά προβλήματα αξιοποίησης ακινήτων ανέδειξαν κενά και δυσλειτουργίες που το παλαιό σύστημα αδυνατούσε πλέον να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά», είπε ο βουλευτής της ΝΔ και σημείωσε κοντά σε όλα αυτά, «η πράξη και η νομολογία ανέδειξαν σοβαρά προβλήματα αμφισβήτησης ιδιόχειρων διαθηκών, περιπτώσεις καταχρηστικής επιρροής, εις βάρος ηλικιωμένων ή ευάλωτων ανθρώπων αλλά και ατέρμονες δικαστικές συγκρούσεις που πολλές φορές οδηγούσαν σε πλήρη απαξίωση περιουσιών και σε διάρρηξη οικογενειακών σχέσεων. «Η μεταρρύθμιση που συζητούμε σήμερα επιχειρεί να δώσει απαντήσεις σε αυτά τα προβλήματα μέσα από ένα συνεκτικό, σύγχρονο και θεσμικά ισορροπημένο πλαίσιο», είπε ο εισηγητής της ΝΔ.

Ιδιόγραφη διαθήκη

Αναφερόμενος στο νέο πλαίσιο για τις ιδιόγραφες διαθήκες, ο κ. Καππάτος σημείωσε, σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, ότι το νομοσχέδιο δεν αμφισβητεί τη σημασία της ιδιόγραφης διαθήκης, ως απλής και προσιτής μορφής έκφρασης της τελευταίας βούλησης. Εισάγει όμως αναγκαίες δικλείδες ασφαλείας ώστε να περιοριστούν φαινόμενα πλαστογράφησης, αμφισβήτησης και καταχρηστικής επιρροής, τα οποία έχουν οδηγήσει πολλές οικογένειες σε πολυετείς δικαστικές συγκρούσεις. «Προβλέπεται ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η ιδιόγραφη διαθήκη δεν θα αναπτύσσει αυτομάτως έννομα αποτελέσματα, πριν από την κήρυξη της, ως κύριας, από το δικαστήριο, ιδίως όταν ευνοούνται πρόσωπα εκτός του στενού κύκλου των εξ αδιαθέτου κληρονόμων ή όταν η διαθήκη εμφανίζεται μετά την πάροδο μεγάλου χρονικού διαστήματος, από τον θάνατο του διαθέτη. Παράλληλα ενισχύεται η προστασία προσώπων που περιθάλπονται σε θεραπευτήρια ή βρίσκονται σε σχέση εξάρτησης, ώστε να αποτρέπονται καταχρηστικές πρακτικές εις βάρος των ευάλωτων πολιτών», είπε ο βουλευτής της ΝΔ. Παράλληλα υπογράμμισε ότι ο εκσυγχρονισμός του τρόπου σύνταξης και δημοσίευσης διαθηκών λαμβάνει πλέον υπόψη τις δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας και την ανάγκη ίσης πρόσβασης όλων των πολιτών στις σχετικές διαδικασίες.

Ο εισηγητής της ΝΔ είπε ότι ενοποιούνται οι μορφές έκτακτων διαθηκών σε ενιαίο και σαφέστερο πλαίσιο, για έκτακτες περιστάσεις, με στόχο ένα σύστημα περισσότερο ασφαλές.

Κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου

Για τις κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου, θεσμό που υφίσταται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες αλλά μέχρι σήμερα δεν είχε εφαρμογή στην Ελλάδα, όπως τόνισε ο κ. Καππάτος, με τις νέες διατάξεις ένα πρόσωπο θα μπορεί να ρυθμίσει μεγαλύτερη ασφάλεια και προβλεψιμότητα τη μεταβίβαση της περιουσίας του μετά τον θάνατό του, μέσα από συμβάσεις που θα καταρτίζονται αποκλειστικά ενώπιον συμβολαιογράφου και θα συνοδεύονται από αυξημένες εγγυήσεις διαφάνειας και νομιμότητας. Η ρύθμιση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε περιπτώσεις οικογενειακών επιχειρήσεων, αγροτικών εκμεταλλεύσεων ή σύνθετων περιουσιακών σχέσεων καθώς προβλέπονται περιορισμοί και εγγυήσεις ώστε οι συμβάσεις αυτές να μην οδηγούν σε καταχρηστικές καταστάσεις ή σε αποδυνάμωση της προστασίας των μεριδιούχων.

Η νόμιμη μοίρα

Αναφορικά με την αναμόρφωση του θεσμού της νόμιμης μοίρας, που αποτελεί κεντρικό πυλώνα του κληρονομικού δικαίου, ο εισηγητής της ΝΔ είπε ότι το ισχύον σύστημα έχει οδηγήσει σε πολυάριθμες περιπτώσεις ακούσιας συνιδιοκτησίας, σε αδυναμία αξιοποίησης ακινήτων και σε μακροχρόνιες συγκρούσεις, μεταξύ συνκληρονόμων. Το αποτέλεσμα είναι να μένουν αναξιοποίητες και ανενεργές, για χρόνια, περιουσίες. «Με τη νέα ρύθμιση η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται κυρίως σε χρηματική αξίωση ώστε να διασφαλίζεται η προστασία του μεριδούχου χωρίς να δημιουργούνται υποχρεωτικά κατακερματισμένες εμπράγματες σχέσεις πάνω στα ίδια ακίνητα», είπε ο κ. Καππάτος και επισήμανε ότι η μεταβολή αυτή δεν καταργεί τη νόμιμη μοίρα ούτε αποδυναμώνει την προστασία των συγγενών, «αντιθέτως διαμορφώνει ένα πιο λειτουργικό και εφαμόσιμο πλαίσιο που ανταποκρίνεται καλύτερα στις συνθήκες και στις πραγματικές ανάγκες αξιοποίησης της περιουσίας».

Φρένο στις αποποιήσεις

Για τις διατάξεις που επιχειρούν να αντιμετωπίσουν το φαινόμενο των μαζικών αποποιήσεων κληρονομιών που εκδηλώθηκε τα τελευταία χρόνια, επειδή αυτές ήταν επιβαρυμένες με οφειλές, ο εισηγητής της ΝΔ είπε ότι με τις νέες διατάξεις επιχειρείται ουσιαστικός διαχωρισμός της κληρονομιαίας περιουσίας και της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου και ο κληρονόμος δεν θα ευθύνεται κατ΄αρχήν με την ατομική του περιουσία, για τα χρέη της κληρονομιάς, εκτός συγκεκριμένων περιπτώσεων που συνδέονται με δική του υπαίτια συμπεριφορά ή με ελεύθερη διάθεση της κληρονομιαίας περιουσίας.

Εξ αδιαθέτου διαδοχή

Ο εισηγητής της ΝΔ αναφέρθηκε και στις «σαφέστερες» διαδικασίες, που εισάγονται με το σχέδιο νόμου, για την αναγγελία και ικανοποίηση απαιτήσεων αλλά και στην εξ αδιαθέτου διαδοχή, όπου ενισχύεται ουσιαστικά η θέση του συζύγου και αποσαφηνίζονται ζητήματα που σχετίζονται με το σύμφωνο συμβίωσης και τη λύση αυτού, ώστε να περιοριστούν αμφισβητήσεις και νομικές ασάφειες.

Ο σύντροφος σε ελεύθερη συμβίωση, ο φροντιστής

Τέλος, με το νομοσχέδιο, όπως επισήμανε, εισάγεται για πρώτη φορά, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, περιορισμένη δυνατότητα κληρονομικής διαδοχής και για τον σύντροφο σε ελεύθερη ένωση. «Η ρύθμιση δεν επιχειρεί να εξομοιώσει διαφορετικούς θεσμούς ούτε να αλλοιώσει τον πυρήνα του οικογενειακού δικαίου. Επιχειρεί όμως να αντιμετωπίσει πραγματικές κοινωνικές καταστάσεις που μέχρι σήμερα παρέμεναν εντελώς αρρύθμιστες, δημιουργώντας σοβαρές αδικίες και ανθρώπινα αδιέξοδα», είπε ο βουλευτής της ΝΔ και σημείωσε ότι το ίδιο πνεύμα διατρέχει και τη ρύθμιση για την κληροδοσία υπέρ του φροντιστή του κληρονομούμενου, με την οποία το δικαστήριο θα μπορεί να αναγνωρίσει τη συμβολή του στην ουσιαστική στήριξη του διαθέτη, κατά τη διάρκεια της ζωής του.