Η σαρωτική νίκη του AfD ξυπνά ξανά τον φόβο της ακροδεξιάς στην Ευρώπη: Γιατί η πορεία της δεν είναι ασταμάτητη

Η εντυπωσιακή νίκη της «Εναλλακτικής για τη Γερμανία» (AfD) στις περιφερειακές εκλογές της Σαξονίας-Άνχαλτ αναζωπυρώνει τις ανησυχίες για την ενίσχυση της ακροδεξιάς στην Ευρώπη, σε μια περίοδο κατά την οποία οι ψηφοφόροι εκφράζουν όλο και πιο έντονα τη δυσαρέσκειά τους για την ακρίβεια, το μεταναστευτικό, την οικονομική ανασφάλεια και τις διεθνείς κρίσεις. Ωστόσο, η ευρωπαϊκή ακροδεξιά δεν ακολουθεί μια ευθεία και αδιάκοπη πορεία προς την εξουσία: δίπλα στις μεγάλες εκλογικές επιτυχίες καταγράφονται ήττες, υποχωρήσεις και περιπτώσεις στις οποίες τα κόμματα αυτά αναγκάστηκαν να μετριάσουν τη ρητορική τους για να κυβερνήσουν.

Σύμφωνα με τη Washington Post, το αποτέλεσμα στη Γερμανία αποτελεί ένα ακόμη ισχυρό μήνυμα για την πολιτική μετατόπιση που συντελείται στην Ευρώπη, αλλά δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι η άνοδος της ακροδεξιάς είναι αναπόφευκτη. Τα επόμενα εκλογικά τεστ, ιδιαίτερα στη Γαλλία και την Ισπανία, αναμένεται να δείξουν εάν η νίκη του AfD σηματοδοτεί μια ιστορική καμπή για τη μεταπολεμική αντιφασιστική συναίνεση ή αν εντάσσεται σε ένα ευρύτερο κύμα εκλογικής τιμωρίας των κυβερνώντων από δυσαρεστημένους πολίτες.

Το AfD βρέθηκε λίγο κάτω από την απόλυτη πλειοψηφία στη Σαξονία-Άνχαλτ, η οποία θα του επέτρεπε να σχηματίσει μόνο του την πρώτη κυβέρνηση γερμανικού κρατιδίου υπό την ακροδεξιά μετά τη ναζιστική περίοδο. Ωστόσο, ακόμη και χωρίς αυτοδυναμία, δεν αποκλείεται να καταφέρει τελικά να βρεθεί στην εξουσία, ανάλογα με τις πολιτικές ισορροπίες που θα διαμορφωθούν.

Η επιτυχία του προκάλεσε πανηγυρισμούς σε ακροδεξιούς κύκλους από την Πορτογαλία έως την Αυστρία, την ώρα που μια σειρά ευρωπαϊκών χωρών προετοιμάζονται για κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις τους επόμενους μήνες.

Η ακροδεξιά έχει ήδη μπει σε κυβερνήσεις

Η μεγαλύτερη ίσως πολιτική επιτυχία της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς τα τελευταία χρόνια καταγράφηκε στην Ιταλία, με την άνοδο της Τζόρτζια Μελόνι στην πρωθυπουργία.

Η Μελόνι ανέλαβε την ηγεσία μιας από τις σημαντικότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως επικεφαλής ενός κόμματος με νεοφασιστικές ιστορικές ρίζες. Προεκλογικά είχε εμφανιστεί έντονα επιφυλακτική απέναντι στην ΕΕ, ωστόσο μετά την ανάληψη της εξουσίας ακολούθησε πιο μετριοπαθή γραμμή.

Η μετατόπιση αυτή της εξασφάλισε θετικά σχόλια ακόμη και πέρα από τον παραδοσιακό πολιτικό της χώρο, ενώ η κυβέρνησή της εξελίχθηκε σε μία από τις σταθερότερες ιταλικές κυβερνήσεις των τελευταίων δεκαετιών.

Ταυτόχρονα, όμως, η Μελόνι αντιμετωπίζει πλέον ανταγωνισμό ακόμη πιο δεξιά, από ένα νέο πολιτικό κόμμα υπό την ηγεσία απόστρατου στρατηγού.

Ακροδεξιά κόμματα έχουν επίσης εισέλθει σε κυβερνητικούς συνασπισμούς ή έχουν εξασφαλίσει σημαντικά υπουργικά χαρτοφυλάκια σε χώρες όπως η Φινλανδία, η Κροατία και η Σλοβακία.

Η μεγάλη άνοδος στις ευρωεκλογές του 2024

Τα λαϊκιστικά, αντιμεταναστευτικά κόμματα σημείωσαν σημαντική άνοδο και στις ευρωεκλογές του 2024, αποτυπώνοντας την αυξανόμενη υποστήριξή τους στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Έκτοτε, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η στάση της παραδοσιακής ευρωπαϊκής Κεντροδεξιάς.

Το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα έχει αρχίσει να συντονίζεται συχνότερα με κόμματα της ακροδεξιάς σε συγκεκριμένα ζητήματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η ιστορική μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη μετανάστευση και τις απελάσεις, η οποία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις τόσο από την Κεντροαριστερά όσο και από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η Σοφία Ρούσακ, ερευνήτρια του Centre for European Policy Studies στις Βρυξέλλες, περιγράφει αυτή την κατάσταση ως ένα πολιτικό παράδοξο: «Είναι κάπως παράδοξο: συνεργάζεσαι μαζί τους για να τους εμποδίσεις να γίνουν ισχυρότεροι».

Το δίλημμα για τα παραδοσιακά κόμματα είναι προφανές. Από τη μία πλευρά επιχειρούν να ανακόψουν την άνοδο της ακροδεξιάς, από την άλλη όμως, υιοθετώντας τμήματα της ατζέντας της ή συνεργαζόμενα μαζί της, κινδυνεύουν να την καταστήσουν περισσότερο αποδεκτή στο πολιτικό σύστημα.

Όρμπαν: Από σύμβολο της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς σε βαριά ήττα

Η εικόνα, πάντως, απέχει πολύ από το να είναι μονοσήμαντη. Για 16 χρόνια, ο Βίκτορ Όρμπαν αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την ευρωπαϊκή ακροδεξιά και πηγή έμπνευσης για λαϊκιστικά κινήματα σε ολόκληρο τον κόσμο.

Τον περασμένο Απρίλιο, όμως, υπέστη σαρωτική εκλογική ήττα από έναν πρώην σύμμαχό του, ο οποίος είχε οικοδομήσει την εκστρατεία του γύρω από την καταπολέμηση της διαφθοράς.

Η ανατροπή στην Ουγγαρία αποτέλεσε ένα από τα σαφέστερα παραδείγματα ότι ακόμη και πολιτικά συστήματα στα οποία η λαϊκιστική Δεξιά μοιάζει πλήρως εδραιωμένη μπορούν να αλλάξουν κατεύθυνση.

Ο Βίλντερς διέλυσε τον κυβερνητικό συνασπισμό στην Ολλανδία

Ανάλογες δυσκολίες καταγράφηκαν και στην Ολλανδία. Ο Γκέερτ Βίλντερς, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες προσωπικότητες της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς, συνέβαλε στον σχηματισμό κυβερνητικού συνασπισμού, αλλά τελικά τον διέλυσε όταν οι κυβερνητικοί εταίροι του αρνήθηκαν να στηρίξουν το ιδιαίτερα σκληρό σχέδιό του για τη μετανάστευση.

Η περίπτωση του Βίλντερς δείχνει ένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν πολλά ακροδεξιά κόμματα όταν περνούν από την αντιπολίτευση στην άσκηση εξουσίας: οι μαξιμαλιστικές θέσεις που κινητοποιούν τους ψηφοφόρους τους συχνά συγκρούονται με τις απαιτήσεις των κυβερνητικών συνασπισμών.

Reform UK: Άνοδος, αλλά και πρώτες ρωγμές

Στη Βρετανία, το αντιμεταναστευτικό Reform UK έχει επίσης ενισχύσει θεαματικά την επιρροή του τα τελευταία χρόνια.

Το κόμμα αναδείχθηκε στον μεγάλο νικητή των τοπικών εκλογών του Μαΐου, ένα αποτέλεσμα που συνέβαλε στην πολιτική αναταραχή στο Εργατικό Κόμμα και στην αντικατάσταση του Κιρ Στάρμερ από τον νέο πρωθυπουργό Άντι Μπέρναμ.

Παρά το γεγονός ότι το Reform διαθέτει μόλις οκτώ από τις 650 έδρες της Βουλής των Κοινοτήτων, έχει βρεθεί επανειλημμένα στην πρώτη θέση δημοσκοπήσεων και έχει επηρεάσει καθοριστικά τη δημόσια συζήτηση γύρω από το μεταναστευτικό.

Υπό την ηγεσία του βετεράνου εθνικιστή πολιτικού Νάιτζελ Φάρατζ, έχει σημειώσει ιδιαίτερα μεγάλη επιτυχία στις περιοχές που είχαν ταχθεί υπέρ του Brexit στο δημοψήφισμα του 2016.

Ωστόσο, το τελευταίο διάστημα αντιμετωπίζει και προβλήματα. Έχει χάσει αρκετές επαναληπτικές εκλογικές αναμετρήσεις, ενώ έχουν προκύψει ερωτήματα σχετικά με τη χρηματοδότησή του.

Ο Τζέρεμι Κλιφ, διευθυντής σύνταξης του European Council on Foreign Relations, επισημαίνει ότι οι εκλογικές ήττες αυτών των κομμάτων στέλνουν ένα διπλό μήνυμα:

«Αυτά τα κόμματα είναι θνητά, μπορούν να ηττηθούν, αλλά όταν βρίσκονται στην εξουσία δεν είναι όλα χαοτικά και ανίκανα».

Τα βλέμματα στρέφονται στη Γαλλία

Η μεγαλύτερη ίσως δοκιμασία για την πορεία της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς έρχεται στη Γαλλία.

Η Μαρίν Λεπέν εμφανίζεται ως φαβορί για να διαδεχθεί τον ολοένα και πιο αντιδημοφιλή Εμανουέλ Μακρόν, ο οποίος δεν μπορεί συνταγματικά να διεκδικήσει τρίτη προεδρική θητεία.

Η Λεπέν έχει μακρά ιστορία έντονης κριτικής προς την Ευρωπαϊκή Ένωση και το μεταναστευτικό, ενώ το κόμμα της, ο Εθνικός Συναγερμός, έχει σταδιακά μετακινηθεί από το πολιτικό περιθώριο προς τον πυρήνα της γαλλικής πολιτικής ζωής.

Ο υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας, Ζαν-Νοέλ Μπαρό, αντέδρασε έντονα στο αποτέλεσμα της Σαξονίας-Άνχαλτ, χαρακτηρίζοντάς το νίκη της «νεοναζιστικής, αντιευρωπαϊκής και φιλοπουτινικής ακροδεξιάς».

«Πρέπει επειγόντως να ανοίξουμε τα μάτια μας στην απόγνωση που οδηγεί τέτοιες ιδέες και τέτοια κόμματα στην εξουσία», έγραψε. Και προειδοποίησε: «Μπορούμε να το κάνουμε, αλλά αυτή είναι η τελευταία μας ευκαιρία».

Η Ισπανία και η άνοδος του Vox

Κρίσιμη θα είναι και η επόμενη εκλογική αναμέτρηση στην Ισπανία, όπου το ακροδεξιό και αντιμεταναστευτικό Vox προσδοκά σημαντικά κέρδη.

Το κόμμα διαθέτει σήμερα 32 από τις 350 έδρες του ισπανικού Κοινοβουλίου, ωστόσο έχει ήδη συνάψει κυβερνητικές συμφωνίες με το κεντροδεξιό Λαϊκό Κόμμα σε τέσσερις περιφερειακές εκλογικές αναμετρήσεις.

Ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ, ο οποίος έχει κερδίσει την εκτίμηση τμημάτων της διεθνούς Αριστεράς για τη στάση του στο μεταναστευτικό και στους πολέμους στη Γάζα και το Ιράν, βρίσκεται αντιμέτωπος με έντονη πίεση στο εσωτερικό της χώρας.

Οι μαζικές διαδηλώσεις για την κρίση στα σύνορα της Θέουτα έχουν τροφοδοτήσει την πολιτική ένταση και προσφέρουν στο Vox ένα ακόμη πεδίο για να ενισχύσει την αντιμεταναστευτική του ατζέντα.

Ο Σάντσεθ προειδοποίησε τη Δευτέρα ότι η νίκη του AfD πρέπει να αποτελέσει «προειδοποίηση ότι η απειλή της ακροδεξιάς κερδίζει έδαφος στην Ευρώπη και στον κόσμο».

Όπως είπε, για αυτόν ακριβώς τον λόγο «μια προοδευτική κυβέρνηση συνασπισμού είναι περισσότερο απαραίτητη από ποτέ».

Είναι η Γερμανία σημείο καμπής ή ακόμη μία ψήφος οργής;

Η μεγάλη εικόνα, σύμφωνα με την ανάλυση, παραμένει σύνθετη.

Η ακροδεξιά έχει πράγματι περάσει από το περιθώριο σε θέσεις πραγματικής πολιτικής ισχύος σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Έχει κερδίσει υπουργεία, επηρεάζει κυβερνητικές πολιτικές, πιέζει την παραδοσιακή Δεξιά προς σκληρότερες θέσεις στο μεταναστευτικό και σε ορισμένες περιπτώσεις διεκδικεί πλέον ευθέως την ηγεσία μεγάλων ευρωπαϊκών κρατών.

Ταυτόχρονα, όμως, η πορεία της δεν είναι γραμμική. Ο Όρμπαν έχασε μετά από 16 χρόνια εξουσίας, ο Βίλντερς οδηγήθηκε σε κυβερνητικό αδιέξοδο, το Reform UK γνώρισε εκλογικές ήττες μετά την αρχική του άνοδο και η Μελόνι χρειάστηκε να μετριάσει σημαντικά τη στάση της για να εδραιωθεί στην κυβέρνηση.

Αυτό που θα κριθεί στις επόμενες εκλογές είναι αν η Σαξονία-Άνχαλτ αποτέλεσε πράγματι σημείο καμπής για την ευρωπαϊκή πολιτική ή αν ήταν ακόμη μία περίπτωση κατά την οποία οι ψηφοφόροι χρησιμοποίησαν ένα αντισυστημικό κόμμα για να τιμωρήσουν τις κυβερνήσεις τους.

Σε κάθε περίπτωση, το μήνυμα από τη Γερμανία είναι δύσκολο να αγνοηθεί: η ακροδεξιά δεν βρίσκεται πλέον απλώς έξω από τις πύλες της εξουσίας. Σε όλο και περισσότερες χώρες της Ευρώπης βρίσκεται ήδη μέσα στο πολιτικό παιχνίδι και διεκδικεί να καθορίσει τους κανόνες του.