Μια νέα μελέτη χρησιμοποίησε σαρωτές δομημένου φωτός για να αναλύσει για πρώτη φορά το εσωτερικό 40 αγγείων που παρέμεναν κρυμμένα μέσα σε ρωμαϊκό σκυρόδεμα για σχεδόν 2.000 χρόνια.
Για περισσότερους από δύο αιώνες, οι αρχαιολόγοι αντιμετώπιζαν το ίδιο πρόβλημα κατά τις ανασκαφές στις ταβέρνες της Πομπηίας: μεγάλα κεραμικά πιθάρια ενσωματωμένα σε πέτρινους πάγκους, άριστα διατηρημένα αλλά εντελώς απρόσιτα. Μόνο το εσωτερικό τους ήταν ορατό, ενώ το εξωτερικό τους παρέμενε παγιδευμένο μέσα στους ρωμαϊκούς τοίχους από σκυρόδεμα που τα προστάτευσαν από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ., αλλά ταυτόχρονα εμπόδιζαν κάθε άμεση μελέτη μέχρι πρότινος.
Μια ομάδα Ιαπώνων ερευνητών κατάφερε κάτι που φαινόταν αδύνατο: να μετρήσει και να αναλύσει το εσωτερικό αυτών των αγγείων χωρίς να καταστρέψει τους πάγκους. Χρησιμοποιώντας τεχνολογία τρισδιάστατης σάρωσης υψηλής ακρίβειας, χαρτογράφησαν 40 δοχεία σε 14 διαφορετικές ταβέρνες, δημιουργώντας την πρώτη συστηματική καταγραφή αυτών των αρχαιολογικών αντικειμένων.
Οι ερευνητές Xinyan Zhao και Yoshiki Hori, των οποίων η μελέτη δημοσιεύτηκε στο Journal of Archaeological Method and Theory, εξηγούν ότι αυτά τα αγγεία είχαν αποκλειστεί από συστηματικές αρχαιολογικές αναλύσεις επειδή η άμεση μέτρησή τους ήταν πρακτικά αδύνατη.
Το πρόβλημα που κανείς δεν μπορούσε να λύσει
Φανταστείτε ένα πιθάρι σχεδόν ενός μέτρου ύψους, με παχιά τοιχώματα, ενσωματωμένο σε πέτρινο πάγκο. Για να μάθει ένας αρχαιολόγος το ακριβές σχήμα, τη διάμετρο, τη χωρητικότητα ή τον τρόπο κατασκευής του, θα έπρεπε να το αφαιρέσει. Όμως η αφαίρεση θα κατέστρεφε τον πάγκο και μαζί του ολόκληρο το αρχαιολογικό πλαίσιο γύρω από το αντικείμενο.
Για δεκαετίες, οι ερευνητές περιορίζονταν στη μελέτη των πιθαριών ως μέρους της επίπλωσης των ταβερνών, χωρίς να μπορούν να τα εξετάσουν ως ξεχωριστά αντικείμενα.
Τα αγγεία αυτά, που οι επιστήμονες αποκαλούν γενικά «dolia», βρίσκονταν ενσωματωμένα στους πάγκους των ρωμαϊκών ταβερνών — χώρων πώλησης και κατανάλωσης φαγητού. Η Πομπηία διέθετε περισσότερες από 150 ταβέρνες μέσα στα τείχη της πόλης, αποτελώντας κέντρο εμπορικής δραστηριότητας.
Τι αποθήκευαν μέσα τους;
Το ερώτημα αυτό απασχολεί τους ερευνητές εδώ και έναν αιώνα. Κάποιοι πίστευαν ότι τα πιθάρια χρησιμοποιούνταν για αποθήκευση υγρών, όπως κρασί ή λάδι. Άλλοι όμως επισήμαναν ένα βασικό πρόβλημα: ήταν πολύ δύσκολο να καθαριστούν και να στεγανοποιηθούν, κάτι που έκανε την επαναλαμβανόμενη αποθήκευση υγρών μάλλον απίθανη.
Πιο πρόσφατες ανασκαφές το 2018 και το 2020 αποκάλυψαν νέα στοιχεία. Σε μια εξαιρετικά καλοδιατηρημένη ταβέρνα της Πομπηίας, οι αρχαιολόγοι βρήκαν υπολείμματα από διάφορα είδη ζώων και μικρές ποσότητες οσπρίων μέσα στα αγγεία. Αυτό ενισχύει την άποψη ότι χρησιμοποιούνταν για την προετοιμασία και το σερβίρισμα φαγητού και όχι μόνο για αποθήκευση.
Η τεχνολογία που έδωσε τη λύση
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν έναν φορητό σαρωτή δομημένου φωτός με την ονομασία Go!SCAN SPARK. Η συσκευή προβάλλει μοτίβα λευκού φωτός πάνω στην επιφάνεια και μπορεί να εντοπίσει διαφορές μόλις 0,05 χιλιοστών — μικρότερες από το πάχος ανθρώπινης τρίχας. Η διαδικασία δεν ήταν εύκολη. Τα αγγεία ήταν γεμάτα χώμα, συντρίμμια και υπολείμματα κονιάματος. Η ομάδα καθάρισε όσο μπορούσε το εσωτερικό τους και τοποθέτησε σημεία αναφοράς πριν εισάγει τον σαρωτή μέσα στα δοχεία, συχνά σε εξαιρετικά άβολες στάσεις. Το αποτέλεσμα ήταν πλήρη τρισδιάστατα μοντέλα του εσωτερικού κάθε αγγείου.
Οι αναλύσεις έδειξαν ότι τα πιθάρια δεν ήταν όλα ίδια. Υπήρχε μεγάλη ποικιλία σχημάτων: κυλινδρικά, σφαιρικά, ακόμη και αγγεία σε σχήμα φράουλας. Το πιο σημαντικό εύρημα όμως ήταν ο τρόπος κατασκευής τους. Οι επιστήμονες ανέπτυξαν μαθηματική μέθοδο που εντόπιζε τον πραγματικό κεντρικό άξονα κάθε αγγείου. Οι μικρές αποκλίσεις και «ταλαντώσεις» αυτού του άξονα αποκάλυψαν πώς οι αγγειοπλάστες δούλευαν τον πηλό.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα αγγεία κατασκευάζονταν με αργό κεραμικό τροχό και όχι αποκλειστικά στο χέρι ή με γρήγορο τροχό, όπως πίστευαν ορισμένοι ερευνητές. Οι τεχνίτες έχτιζαν το πιθάρι τμηματικά: πρόσθεταν πηλό μέχρι ένα σημείο, σταματούσαν, γύριζαν τον τροχό για να διορθώσουν το σχήμα και συνέχιζαν με νέο τμήμα. Κάθε στάδιο άφηνε το δικό του «αποτύπωμα» στις μικροσκοπικές αποκλίσεις του άξονα.
Ρωμαίοι τεχνίτες υψηλής εξειδίκευσης
Η μελέτη δείχνει ότι οι Ρωμαίοι αγγειοπλάστες που κατασκεύαζαν αυτά τα τεράστια δοχεία δεν εργάζονταν τυχαία ή διαισθητικά. Ακολουθούσαν τυποποιημένες και επαναλαμβανόμενες διαδικασίες. Ορισμένα αγγεία σε συγκεκριμένες ταβέρνες παρουσίαζαν σχεδόν πανομοιότυπα χαρακτηριστικά, κάτι που υποδηλώνει ότι κατασκευάστηκαν από τα ίδια εργαστήρια ή από τεχνίτες με κοινή εκπαίδευση. Ωστόσο, η συνολική ποικιλία δείχνει ότι δεν υπήρχε ενιαία μαζική παραγωγή αλλά ένα πιο ευέλικτο σύστημα εργαστηρίων και εξειδικευμένων τεχνιτών.
Η τεχνολογία ανοίγει νέους δρόμους στην αρχαιολογία
Πέρα από τα ευρήματα για την Πομπηία, η μελέτη δημιουργεί μια νέα μέθοδο έρευνας για αντικείμενα που δεν μπορούν να αφαιρεθούν ή να μετακινηθούν χωρίς να καταστραφεί το περιβάλλον τους. Η τεχνολογία 3D σάρωσης και η γεωμετρική ανάλυση επιτρέπουν πλέον στους επιστήμονες να μελετούν αρχαιολογικά αντικείμενα που θεωρούνταν μέχρι σήμερα απρόσιτα. Δύο χιλιάδες χρόνια μετά, ένας σαρωτής λευκού φωτός και ένας υπολογιστής κατάφεραν τελικά να αποκαλύψουν την ιστορία που έκρυβαν τα ρωμαϊκά πιθάρια της Πομπηίας.
