Ιράν: σύγκρουση με τις ΗΠΑ και εσωτερική κρίση που απειλεί τη συνοχή του καθεστώτος

Ενώ ο πόλεμος ανάμεσα στο Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες εισέρχεται στον πέμπτο μήνα του και διευρύνεται, παρασύροντας πλέον την Υεμένη, το Ιράκ αλλά και την Αίγυπτο, η Τεχεράνη βρίσκεται αντιμέτωπη και με ένα δεύτερο, εξίσου επικίνδυνο μέτωπο: τη συσσώρευση εσωτερικών κρίσεων που δοκιμάζουν τα όρια της κοινωνικής συνοχής και της πολιτικής σταθερότητας.

Η δημόσια δυσαρέσκεια εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους. Από τις αντιδράσεις για τις δημόσιες εκτελέσεις και την εκτόξευση του κόστους ζωής μέχρι τις καταγγελίες για τη λογοκρισία της κρατικής τηλεόρασης και ακόμη και την κατεδάφιση πεζοδρομίων έξω από δημοφιλείς καφετέριες της Τεχεράνης, σχεδόν κάθε πολιτική ή κοινωνική εξέλιξη προκαλεί έντονες αντιπαραθέσεις, σημειώνει ο Guardian.

Το μεγαλύτερο όμως πρόβλημα είναι η ολοένα βαθύτερη κρίση εμπιστοσύνης ανάμεσα στην Τεχεράνη και την Ουάσιγκτον. Η αμοιβαία δυσπιστία έχει οδηγήσει σε ένα παρατεταμένο διπλωματικό αδιέξοδο, με κάθε πλευρά να θεωρεί ότι η άλλη δεν πρόκειται να τηρήσει οποιαδήποτε συμφωνία. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι φωνές υπέρ της κλιμάκωσης αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη επιρροή στο εσωτερικό του Ιράν, αυξάνοντας τον κίνδυνο οι εξωτερικές και οι εσωτερικές κρίσεις να συγκλίνουν.

Παράλληλα, κύκλοι της κυβέρνησης Τραμπ αλλά και της εξόριστης ιρανικής αντιπολίτευσης, μεταξύ των οποίων και ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου Σάχη, εξακολουθούν να υποστηρίζουν ότι η Ισλαμική Δημοκρατία βρίσκεται κοντά στην κατάρρευση. Ωστόσο, οι εικόνες από την κηδεία του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, όπου εκατομμύρια πολίτες συμμετείχαν στις εκδηλώσεις, έδειξαν ότι εξακολουθεί να υπάρχει σημαντική κοινωνική βάση που στηρίζει το καθεστώς, έστω κι αν η εικόνα αυτή αποτυπώνει μόνο μία πλευρά της πραγματικότητας.

Ο Πεζεσκιάν προειδοποιεί για κοινωνική έκρηξη

Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει ότι οι συνθήκες που οδήγησαν στις αιματηρές αντικυβερνητικές διαδηλώσεις του Ιανουαρίου εξακολουθούν να υπάρχουν.

Μιλώντας στο Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο, υποστήριξε ότι η χώρα βρίσκεται σε έναν ολοκληρωτικό πόλεμο, στον οποίο οι πύραυλοι αποτελούν μόνο ένα μέρος της σύγκρουσης.

Όπως είπε, ο πραγματικός στόχος των αντιπάλων του Ιράν είναι να γονατίσουν την κοινωνία μέσω της οικονομίας.

«Το σημαντικότερο πεδίο μάχης σήμερα είναι η οικονομία και η καθημερινή ζωή των πολιτών. Αν οι οικονομικές πιέσεις προκαλέσουν κοινωνική δυσαρέσκεια και αυτή εξαπλωθεί, τότε θα χαθεί το κοινωνικό κεφάλαιο που δημιούργησε ο λαός στηρίζοντας το σύστημα», προειδοποίησε.

«Δεν ζούμε, απλώς μαθαίνουμε να αντέχουμε»

Η κοινωνική κόπωση γίνεται ολοένα πιο εμφανής.

Η ακτιβίστρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων Γκολσάν Φατί περιέγραψε με δραματικό τρόπο την καθημερινότητα των Ιρανών.

«Το ίδιο άρρωστο μοτίβο επαναλαμβάνεται. Το πρωί ειδήσεις για εκτελέσεις, το μεσημέρι διακοπές ρεύματος, το απόγευμα διακοπές νερού, το σούρουπο ο φόβος του πολέμου και τα μεσάνυχτα η γη τρέμει. Δεν ζούμε πλέον. Απλώς εξασκούμαστε στο να αντέχουμε», έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Την ίδια στιγμή, οι δημόσιες εκτελέσεις προκαλούν όλο και μεγαλύτερες αντιδράσεις. Πολίτες διαδηλώνουν σε πόλεις όπως η Ισφαχάν, καταγγέλλοντας ότι οι απαγχονισμοί γίνονται δημοσίως ενώ οι ίδιες οι δίκες διεξάγονται μυστικά, χωρίς διαφάνεια.

Τη Δευτέρα, το πολιτικό γραφείο του κόμματος Nation’s Union προειδοποίησε ότι η αδιαφορία απέναντι στις αντιδράσεις για το κύμα εκτελέσεων μπορεί να οδηγήσει σε «καταστροφικές συνέπειες» και κάλεσε πανεπιστημιακούς και θρησκευτικούς ηγέτες να παρέμβουν για να σταματήσει η κρατική βία.

Οι μεταρρυθμιστές βλέπουν τον κίνδυνο ενός ατελείωτου πολέμου

Οι μεταρρυθμιστές εκφράζουν ολοένα εντονότερα την ανησυχία τους ότι οι διπλωμάτες χάνουν έδαφος απέναντι στους υποστηρικτές της στρατιωτικής κλιμάκωσης.

Η Αζάρ Μανσούρι, πρώην στενή σύμμαχος του Πεζεσκιάν, προειδοποίησε ότι μια μικρή αλλά ιδιαίτερα δυναμική ομάδα επιχειρεί να παρουσιάσει οποιαδήποτε διαπραγμάτευση με τις Ηνωμένες Πολιτείες ως ένδειξη ήττας.

«Ο πόλεμος δεν είναι μόνο σύγκρουση στρατών. Είναι καταστροφή της οικονομίας, διάβρωση της κοινωνικής συνοχής, εξάπλωση της απελπισίας, φυγή των πιο μορφωμένων ανθρώπων, αύξηση της φτώχειας και απώλεια κάθε αναπτυξιακής προοπτικής», δήλωσε.

Παράλληλα, 268 πολιτικοί ακτιβιστές υπέγραψαν κοινή διακήρυξη ζητώντας να δοθεί στους πολίτες η δυνατότητα να εκφραστούν μέσω δημοψηφίσματος για το εάν επιθυμούν τη συνέχιση του πολέμου.

Σε ξεχωριστή επιστολή, περίπου 1.000 προσωπικότητες που συνδέονται με τον πρώην πρόεδρο Μοχάμεντ Χαταμί υπογράμμισαν ότι «η σύγχρονη εμπειρία του Ιράν αποδεικνύει πως ο πόλεμος δεν έχει νικητές» και προειδοποίησαν ότι όσοι υποστηρίζουν τις διαπραγματεύσεις δεν πρέπει να στοχοποιούνται ως προδότες.

Η κοινή ανησυχία όλων αυτών των πρωτοβουλιών είναι ότι το Ιράν κινδυνεύει να παγιδευτεί σε έναν διαρκή περιφερειακό πόλεμο που θα λάβει χαρακτήρα σύγκρουσης ανάμεσα στο Ιράν και τον αραβικό κόσμο, εξέλιξη που, σύμφωνα με τους ίδιους, θα εξυπηρετούσε πρωτίστως τα συμφέροντα του Ισραήλ.

Οι σκληροπυρηνικοί κερδίζουν έδαφος

Την ίδια ώρα, οι σκληροπυρηνικοί εντείνουν τις δημόσιες επιθέσεις τους κατά οποιασδήποτε προσέγγισης με την Ουάσιγκτον, οργανώνοντας συγκεντρώσεις και τοποθετώντας ανεπίσημες διαφημιστικές πινακίδες κατά των διαπραγματεύσεων.

Η πραγματική ισχύς τους δεν προέρχεται τόσο από το Κοινοβούλιο, όπου αρκετοί εξελέγησαν με χαμηλή συμμετοχή και έχουν απομακρυνθεί από σημαντικές επιτροπές, αλλά από την εκτίμηση ότι διατηρούν ισχυρά ερείσματα στους μηχανισμούς ασφαλείας, στους Φρουρούς της Επανάστασης και στο περιβάλλον του ανώτατου ηγέτη, Μοτζταμπά Χαμενεΐ.

Η παρατεταμένη απουσία του ίδιου του Μοτζταμπά Χαμενεΐ από τη δημόσια ζωή έχει εντείνει την αβεβαιότητα γύρω από τις πραγματικές προθέσεις της ηγεσίας σχετικά με πιθανές συνομιλίες με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Τα καφέ στο στόχαστρο των συντηρητικών

Ακόμη και οι καφετέριες της Τεχεράνης έχουν μετατραπεί σε πεδίο ιδεολογικής σύγκρουσης.

Η κατεδάφιση πεζοδρομίων έξω από δημοφιλή καταστήματα ερμηνεύεται από πολλούς ως μια προσπάθεια περιορισμού των χώρων όπου συγκεντρώνονται κυρίως νέοι και φιλελεύθεροι πολίτες.

Ο σκληροπυρηνικός πολιτικός Σαΐντ Τζαλιλί είχε χαρακτηρίσει ήδη από πέρυσι τις καφετέριες «τρίτο χώρο», έξω από το σπίτι και την εργασία, όπου οι άνθρωποι απομακρύνονται από την οικογένεια και τις παραδοσιακές ισλαμικές αξίες, υποστηρίζοντας ότι αυτό έρχεται σε αντίθεση με τη φιλοσοφία του γάμου στο Ισλάμ.

Ανοιχτός πόλεμος κυβέρνησης και κρατικής τηλεόρασης

Ένα ακόμη μέτωπο έχει ανοίξει ανάμεσα στην κυβέρνηση και την κρατική ραδιοτηλεόραση IRIB.

Η κυβέρνηση κατηγορεί το δημόσιο δίκτυο ότι λειτουργεί ως αποκλειστικό βήμα των σκληροπυρηνικών, αντί να αντικατοπτρίζει τις διαφορετικές απόψεις της ιρανικής κοινωνίας.

Η αντιπαράθεση κορυφώθηκε όταν λογοκρίθηκαν παρεμβάσεις τόσο του προέδρου Πεζεσκιάν όσο και του επικεφαλής διαπραγματευτή Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ.

Σε ιδιαίτερα σκληρή ανακοίνωσή της, η κυβέρνηση υποστήριξε ότι η λογοκρισία των δηλώσεων του προέδρου και η συστηματική απαξίωση των κυβερνητικών προσπαθειών «δεν αποτελούν πλέον δημοσιογραφική κριτική αλλά στάση απέναντι στην εθνική συνοχή και στα συμφέροντα του Ιράν».

Η διαμάχη έχει αναζωπυρώσει τις πιέσεις για ριζική μεταρρύθμιση της δημόσιας τηλεόρασης με την ανάληψη της νέας διοίκησης τον Σεπτέμβριο.

Παρότι λιγότερο από το 12% των Ιρανών παρακολουθεί πλέον την κρατική τηλεόραση, η κυβέρνηση ανησυχεί ότι το κενό καλύπτεται από ξένους δορυφορικούς σταθμούς, τους οποίους θεωρεί εχθρικούς προς τη χώρα.

Ο πόλεμος διαλύει την οικονομία

Οι οικονομικές συνέπειες του πολέμου γίνονται πλέον αισθητές σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας.

Ο πρόεδρος του Ιρανοκινεζικού Εμπορικού Επιμελητηρίου προειδοποίησε ότι μέσα στους επόμενους έξι μήνες μπορεί να χρειαστεί να εφαρμοστεί δελτίο στα τρόφιμα.

Ο υφυπουργός Εργασίας ανακοίνωσε ότι περισσότερο από ένα εκατομμύριο θέσεις εργασίας έχουν χαθεί εξαιτίας του πολέμου.

Ο ετήσιος πληθωρισμός στα τρόφιμα έφθασε το 134%, ενώ ο συνολικός πληθωρισμός αγγίζει το 84%, αναγκάζοντας ολοένα περισσότερα νοικοκυριά να εγκαταλείψουν ακόμη και βασικά είδη διατροφής όπως τα φρούτα, τα αυγά και το κοτόπουλο.

Στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν αυτή την εβδομάδα δείχνουν επίσης ότι η πραγματική αγοραστική αξία του κατώτατου μισθού έχει καταρρεύσει.

Η δημοσιογράφος Αζαντέχ Μοχταρί αποτύπωσε χαρακτηριστικά την ψυχολογία της κοινωνίας γράφοντας ότι οι φράσεις «δεν έχω υπομονή» και «δεν έχω πια δύναμη» έχουν γίνει μέρος της καθημερινότητας, ενώ κανείς δεν ρωτά πλέον «πώς είσαι», επειδή όλοι γνωρίζουν ήδη την απάντηση.

Υποδομές σε ερείπια

Οι συνέπειες των συγκρούσεων επεκτείνονται πολύ πέρα από το πεδίο των μαχών.

Και τα 400 ξενοδοχεία στο νησί Κις, στα Στενά του Ορμούζ, έχουν αναστείλει τη λειτουργία τους, ενώ δεκάδες χιλιάδες Ιρανοί χρειάστηκαν ιατρική βοήθεια στη διάρκεια των πολεμικών επιχειρήσεων του 2025 και του 2026.

Το μετεωρολογικό κέντρο της Μπουσέρ έχει σχεδόν ισοπεδωθεί, το αεροδρόμιο της πόλης έχει καταστεί μη λειτουργικό, ο πύργος θαλάσσιας επιτήρησης στο Τσαμπαχάρ καταστράφηκε ολοσχερώς, ενώ έχουν υποστεί σοβαρές ζημιές δώδεκα γέφυρες και δύο σήραγγες.

Οι ζημιές στις υποδομές εκτιμάται ότι θα χρειαστούν δεκαετίες για να αποκατασταθούν.

Το σκάνδαλο των «trusts» απειλεί την ελίτ

Την ίδια στιγμή, μια αποκάλυψη που έγινε στην κρατική τηλεόραση ενδέχεται να εξελιχθεί σε ένα από τα μεγαλύτερα σκάνδαλα διαφθοράς στην ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Ο επικεφαλής της Γενικής Επιθεώρησης, Ζαμπιχολάχ Χονταγιάν, αποκάλυψε ότι ειδικά κρατικά «trusts», τα οποία είχαν δημιουργηθεί για να διαχειρίζονται τα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου παρακάμπτοντας τις αμερικανικές κυρώσεις, λειτουργούσαν χωρίς ουσιαστικό έλεγχο και διαφάνεια.

Όπως αποκάλυψε, ένα από αυτά έλαβε 200 εκατομμύρια δολάρια αλλά δεν επέστρεψε ποτέ τα χρήματα, ενώ οι υπεύθυνοι εγκατέλειψαν τη χώρα.

Παράλληλα, 229 πρόσωπα οφείλουν συνολικά 23,5 δισεκατομμύρια ευρώ στο ιρανικό Δημόσιο, ενώ η Δικαιοσύνη έχει ήδη κινήσει διαδικασίες σε βάρος περίπου 50 ατόμων.

Παραμένει άγνωστο με ποια κριτήρια επιλέγονταν τα συγκεκριμένα καταπιστεύματα, ποιες εγγυήσεις παρείχαν για τη διαχείριση των κρατικών πόρων και ποιος έλεγχε τη λειτουργία τους.

Αν οι έρευνες επεκταθούν προς την κορυφή της πολιτικής και οικονομικής ελίτ, το αφήγημα περί εθνικής ενότητας και κοινωνικής συνοχής που προβάλλει το καθεστώς κινδυνεύει να δεχθεί ένα ακόμη ισχυρό πλήγμα.