Ο Arthur Evans ανακάλυψε στην Κνωσό ένα μοναδικό αντικείμενο από ελεφαντόδοντο, χρυσό και κρύσταλλο. Κάποιοι πιστεύουν ότι αποτελούσε βασιλικό παιχνίδι, ενώ άλλοι αμφιβάλλουν αν χρησιμοποιήθηκε ποτέ ως παιχνίδι. Η αρχαιολογία δεν έχει ακόμη λύσει το μυστήριο.
Την άνοιξη του 1900, ο Βρετανός αρχαιολόγος Arthur Evans ξεκίνησε τις πρώτες συστηματικές ανασκαφές στο ανάκτορο της Κνωσού, τον μυθικό λαβύρινθο του Μίνωα στην Κρήτη. Λίγες μόλις ημέρες μετά την έναρξη των εργασιών, οι εργάτες του έφεραν στο φως ένα αντικείμενο εντελώς διαφορετικό από οτιδήποτε άλλο. Ήταν σπασμένο και θαμμένο περίπου 70 εκατοστά κάτω από το έδαφος, σε έναν διάδρομο της βορειοανατολικής πτέρυγας του ανακτόρου. Τα θραύσματά του, από ελεφαντόδοντο, κρύσταλλο, λάπις λάζουλι, χρυσό και ασήμι, εξακολουθούσαν να λάμπουν κάτω από τη σκόνη χιλιάδων ετών.
Ο Arthur Evans το ονόμασε “Royal Gaming Board”. Με την πάροδο του χρόνου, η ανακάλυψη απέκτησε και άλλες ονομασίες: «σκακιέρα της Κνωσού», «βασιλικό παιχνίδι τύπου σκακιού» και, κυρίως, «Ζατρίκιο», μια ελληνική λέξη που σημαίνει απλώς «πινακίδα παιχνιδιού».
Σήμερα εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, όπου η επιγραφή το αναφέρει ως Ζατρίκιο (Zatrikio) και, στα αγγλικά, ως Draughtboard. Ένα ακριβές αντίγραφο φυλάσσεται επίσης στο Metropolitan Museum of Art.
Ωστόσο, το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του Ζατρικίου δεν είναι μόνο η ομορφιά του, αλλά και όσα εξακολουθούμε να αγνοούμε γι’ αυτό. Για περισσότερο από έναν αιώνα, οι ειδικοί συζητούν αν ήταν πράγματι επιτραπέζιο παιχνίδι ή απλώς ένα διακοσμημένο καπάκι κάποιου ξύλινου κουτιού. Και, αν όντως ήταν παιχνίδι, κανείς δεν έχει καταφέρει να εξηγήσει με βεβαιότητα πώς παιζόταν.
Ένα πολυτελές αντικείμενο στην καρδιά της μινωικής εξουσίας
Το Ζατρίκιο ανήκει στην ακμή του μινωικού πολιτισμού, μεταξύ 1700 και 1450 π.Χ., σε αυτό που οι αρχαιολόγοι αποκαλούν περίοδο των νέων ανακτόρων. Άλλες πηγές το χρονολογούν λίγο αργότερα, γύρω στο 1600–1500 π.Χ. Σε κάθε περίπτωση, έχει ηλικία άνω των 3.500 ετών. Είναι σύγχρονο με τους μεγάλους αιγυπτιακούς ναούς και τις πρώτες πινακίδες γραφής στην Ελλάδα.
Το αντικείμενο έχει μήκος 96,5 εκατοστά και πλάτος 55,3, αν και κάποιες περιγραφές ανεβάζουν τις διαστάσεις του στα 120 επί 60 εκατοστά. Κατασκευάστηκε από ένα λεπτό στρώμα ελεφαντόδοντου, το οποίο πιθανότατα κάλυπτε το καπάκι ενός ξύλινου κιβωτίου. Πάνω σε αυτή την επιφάνεια, Μινωίτες τεχνίτες έβαλαν κρύσταλλο και ένα μπλε υαλώδες υλικό που μιμείται το λάπις λάζουλι, έναν ημιπολύτιμο λίθο που έφτανε στην Κρήτη από τα βουνά του Αφγανιστάν. Όλα αυτά ήταν εν μέρει καλυμμένα με φύλλα χρυσού και αργύρου.
Το πλαίσιο του πίνακα είναι διακοσμημένο με 72 σκαλιστές μαργαρίτες από ελεφαντόδοντο. Στο ένα άκρο εμφανίζονται τέσσερα μεγάλα κυκλικά μετάλλια, τοποθετημένα σε σχήμα σταυρού. Γύρω τους, ζεύγη σπειρών με αντίθετη φορά γεμίζουν τα κενά. Κάθε μετάλλιο διαθέτει έναν εξωτερικό δακτύλιο από ελεφαντόδοντο, με κομμάτια από επαργυρωμένο γυαλί και ορυκτό κρύσταλλο. Στο κέντρο κάθε κύκλου λάμπει ένας ρόμβος με καμπύλες πλευρές.
Τα ελληνικά κείμενα που περιγράφουν το αντικείμενο αναφέρουν επίσης δύο μεγάλους ναυτίλους (θαλάσσια μαλάκια) σε συμμετρική διάταξη, καθώς και ένα είδος ‘άνθους’ με εγγεγραμμένο λευκό ρόμβο.
Ανάμεσα στα τέσσερα μετάλλια και το άλλο άκρο του πίνακα εκτείνεται μια περιοχή σε σχήμα «Η», που σχηματίζεται από εναλλασσόμενες ταινίες επίπεδου κρυστάλλου και καμπυλωτών λωρίδων ελεφαντόδοντου. Πέρα από αυτό, το αντικείμενο ολοκληρώνεται με δέκα μικρούς λευκούς ρόμβους, καθένας από τους οποίους είναι εγγεγραμμένος μέσα σε έναν μπλε κύκλο. Αυτά τα δέκα στοιχεία είναι διατεταγμένα σε μια κεντρική ομάδα τεσσάρων και σε δύο πλευρικές σειρές των τριών. Ο χώρος ανάμεσά τους συμπληρώνεται με περισσότερες λωρίδες από ελεφαντόδοντο και κρύσταλλο.
Ο «Διάδρομος της Σκακιέρας»
Το σημείο όπου βρέθηκε το Ζατρίκιο ονομάστηκε από τον Arthur Evans «διάδρομος της σκακιέρας» (Draught Board Corridor). Βρισκόταν απέναντι από τη βάση της βορειοανατολικής σκάλας του ανακτόρου της Κνωσού.
Το αντικείμενο ήταν σπασμένο: το εξωτερικό περίγραμμα και ορισμένα εσωτερικά τμήματα είχαν αποκολληθεί. Ωστόσο, οι αρχαιολόγοι κατάφεραν να ανακτήσουν σχεδόν όλα τα θραύσματα και να το ανασυνθέσουν σε πολύ μεγάλο βαθμό.
Ένα μυστήριο που διαρκεί
Οι τουρίστες που επισκέπτονται την αίθουσα σταματούν μπροστά του, καθώς έλκονται από τα έντονα χρώματα και την απόλυτη συμμετρία του. Κάποιοι διαβάζουν την επιγραφή και προσπαθούν να φανταστούν πώς παιζόταν. Άλλοι απλώς θαυμάζουν τη δεξιοτεχνία των Μινωιτών τεχνιτών, που κατάφεραν να “παντρέψουν” τόσο περίτεχνα κρύσταλλο και χρυσό σε ελεφαντόδοντο χωρίς να αποκολληθούν για χιλιάδες χρόνια. Κανένα παρόμοιο αντικείμενο δεν έχει βρεθεί σε κανέναν άλλο μινωικό χώρο. Το Ζατρίκιο παραμένει το μοναδικό στο είδος του.
Ίσως κάποια μέρα μια επιγραφή, μια τοιχογραφία ή ένα κείμενο να εμφανιστεί και να εξηγήσει την πραγματική του χρήση. Μέχρι τότε, το αρχαίο «παιχνίδι» της Κνωσού παραμένει ένα αίνιγμα: ένα αντικείμενο εξαιρετικής ομορφιάς που θα μπορούσε να ήταν βασιλική διασκέδαση, σύμβολο κύρους ή απλώς το καπάκι ενός κουτιού. Η αρχαιολογία δεν έχει δώσει ακόμη την τελική απάντηση. Και αυτή η αβεβαιότητα, για τους λάτρεις της ιστορίας, αποτελεί επίσης μέρος της γοητείας του.
