Η ελληνική επανάσταση του 1821 δεν γράφτηκε μόνο με σπαθιά, καριοφίλια και θυσίες. Γράφτηκε και με τον καιρό. Η άνοιξη, οι βροχές, τα κρύα βράδια στα βουνά, οι δυνατοί άνεμοι στο Αιγαίο και οι δύσβατοι χειμωνιάτικοι δρόμοι έγιναν κι αυτά μέρος του αγώνα για την εθνική ανεξαρτησία.
Ο ξεσηκωμός του 1821 άρχισε Μάρτιο, μία εποχή με ήλιο και καθαρό ουρανό τη μία ημέρα, με κρύο, λάσπες και αστάθεια του καιρού την άλλη.
Για τους αγωνιστές ο καιρός δεν ήταν απλώς το φόντο των γεγονότων. Ήταν σύμμαχος ή αντίπαλος.
Στη στεριά, οι βροχές δυσκόλευαν τις μετακινήσεις στρατευμάτων, αλλά ταυτόχρονα βοηθούσαν τους γνώστες του εδάφους, τους κλέφτες, τους αρματωλούς και τους οπλαρχηγούς, που ήξεραν τα περάσματα, τα βουνά και τις χαράδρες.
Το κρύο, η υγρασία και οι απότομες μεταβολές εξουθένωναν σώματα και ζώα, δοκίμαζαν αντοχές, αλλά συχνά δυνάμωναν και το φρόνημα.
Για τα νησιά που σήκωναν το βάρος του ναυτικού αγώνα, ο καιρός σήμαινε πολλά: άλλοτε καθυστερούσε επιχειρήσεις, άλλοτε άλλοτε ευνοούσε αιφνιδιασμούς κι άλλοτε έκρινε την έκβαση μίας αποστολής.
Ο μετεωρολόγος Θοδωρής Κολυδάς πραγματοποίησε μία εκτεταμένη έρευνα, η οποία βασίστηκε σε ιστορικές πηγές από τα χρόνια της Επανάστασης, αγωνιστών, ημερολόγια και επιστολές, αλλά και σύγχρονα μετεωρολογικά μοντέλα, προκειμένου να παρουσιάσει τις καιρικές συνθήκες που επικρατούσαν στην Ελλάδα τις ημέρες που ξεκινούσε ο απελευθερωτικός αγώνες.
Ιστορικές αναφορές για τον καιρό
Όπως αναφέρει ο μετεωρολόγος στο kolydas.eu, υπάρχουν ορισμένες ιστορικές αναφορές για τον καιρό που επικρατούσε κατά την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης το 1821, αλλά είναι αποσπασματικές.
Δεν υπάρχουν συστηματικές μετεωρολογικές παρατηρήσεις στην Ελλάδα από εκείνη την εποχή, όμως παρατηρούνται πληροφορίες σε απομνημονεύματα αγωνιστών, χρονικά, επιστολές και ευρωπαϊκά ημερολόγια.
Σε αρκετά απομνημονεύματα γίνεται έμμεση αναφορά στον καιρό, κυρίως επειδή επηρέαζε τις μετακινήσεις.
Ο Ιωάννης Φιλήμων στο Ιστορικό Δοκίμιο περί της Ελληνικής Επαναστάσεως κάνει λόγο για βροχερό καιρό σε περιοχές της Πελοποννήσου τις ημέρες πριν την εξέγερση, γεγονός που καθυστέρησε τη μεταφορά σωμάτων.
Ο Φωτάκος (Φώτιος Χρυσανθόπουλος) ο υπασπιστής του Κολοκοτρώνη στα Απομνημονεύματα υπογραμμίζει ότι σε ορισμένες μετακινήσεις προς την Αρκαδία επικρατούσε συννεφιά και υγρασία, χαρακτηριστικό ανοιξιάτικου καιρού.
Εκείνη την περίοδο η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν διατηρούσε εκτεταμένα μετεωρολογικά αρχεία στην Ελλάδα, πράγμα που εξηγεί γιατί οι πιο αξιόπιστες ενδείξεις για τον καιρό προέρχονται από: ιταλικά λιμάνια (Τεργέστη, Βενετία) ναυτικά ημερολόγια πλοίων, στρατιωτικά ημερολόγια της Κέρκυρας (βρετανική διοίκηση).
Όπως επισημαίνει ο κ. Κολυδάς, από αυτά προκύπτει ότι στα τέλη Μαρτίου 1821 επικρατούσε μεταβατικός ανοιξιάτικος καιρός στη Μεσόγειο. Υπήρχαν διαταραχές που κινούνταν από τη δυτική Μεσόγειο προς το Αιγαίο και καταγράφονταν νοτιοδυτικοί άνεμοι και βροχές στο Ιόνιο.
Σε ορισμένες τοπικές ιστορικές καταγραφές σημειώνεται ότι στην Πελοπόννησο ο καιρός ήταν νεφελώδης αλλά σχετικά ήπιος. Δεν υπάρχουν αναφορές για χιονοπτώσεις ή ψύχος, κάτι που υποδηλώνει ότι η άνοιξη είχε ήδη προχωρήσει.
Με βάση αυτά τα ιστορικά δεδομένα προκύπτει ότι γύρω στις 24–25 Μαρτίου 1821 στην Ελλάδα πιθανότατα επικρατούσε ήπιος ανοιξιάτικος καιρός, αρκετές νεφώσεις, πιθανές τοπικές βροχές και νότιοι ή νοτιοδυτικοί άνεμοι που αργότερα στράφηκαν σε βόρειους, δηλαδή ένα τυπικό ανοιξιάτικο πέρασμα διαταραχής στη Μεσόγειο.
Πώς ήταν ο καιρός την 25η Μαρτίου 1821;
«Έχει γίνει πολλή συζήτηση τις τελευταίες ημέρες για το τι καιρός θα επικρατήσει αύριο (σ.σ. 25.03.2026) στην παρέλαση», γράφει ο Θοδωρής Κολυδάς σε ανάρτησή του στο Χ (πρώην Twitter) την Τρίτη (24.03.2026) και προσθέτει:
«Αξίζει όμως να κάνουμε ένα βήμα πίσω στον χρόνο και να δούμε κάτω από ποιες καιρικές συνθήκες γράφτηκαν οι πρώτες σελίδες του ’21, με βάση τόσο τις ιστορικές αναφορές όσο και τα δεδομένα της reanalysis του NOAA.
Η reanalysis είναι μια σύγχρονη μεθοδολογία που, αξιοποιώντας παλαιές παρατηρήσεις και αριθμητικά μοντέλα, «ξαναχτίζει» την ατμοσφαιρική εικόνα πολύ πίσω στον χρόνο. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να προσεγγίσουμε με αρκετά αξιόπιστο τρόπο την κυκλοφορία της ατμόσφαιρας ακόμη και σε εποχές όπου δεν υπήρχε οργανωμένο δίκτυο μετεωρολογικών σταθμών όπως το γνωρίζουμε σήμερα.
Έτσι, πέρα από τον συμβολισμό της εθνικής επετείου, μπορούμε να στρέψουμε για λίγο το βλέμμα και στον ουρανό εκείνων των ημερών, επιχειρώντας να φωτίσουμε το σκηνικό μέσα στο οποίο ξεκίνησε η Ελληνική Επανάσταση», καταλήγει η ανάρτηση του Θοδωρή Κολυδά.
Η σημασία του Realanalysis
Η μετεωρολογία, πέρα από την επιστήμη της πρόγνωσης του καιρού, αποτελεί και ένα πολύτιμο εργαλείο για την κατανόηση ιστορικών γεγονότων.
Σήμερα, χάρη στα σύγχρονα κλιματικά μοντέλα και τις αναλύσεις επανακατασκευής του παρελθόντος (reanalysis), είναι εφικτό να υπολογιστούν οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούσαν ακόμη και πριν από δύο αιώνες.
Ένα τέτοιο εργαλείο είναι το «20th Century Reanalysis του NOAA», το οποίο επιτρέπει την εκτίμηση της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας για ιστορικές περιόδους με βάση παλαιές βαρομετρικές παρατηρήσεις.
Ο κ. Κολυδάς καταλήγει πως «μπορούμε να φανταστούμε ότι οι ημέρες της έναρξης της Ελληνικής Επανάστασης εκτυλίχθηκαν κάτω από έναν ανοιξιάτικο ουρανό με εναλλαγές νεφώσεων και διαστημάτων βελτίωσης, ένα γνώριμο καιρικό σκηνικό για τον ελλαδικό χώρο στα τέλη Μαρτίου».
