Όταν ο Νίξον, ως αντιπρόεδρος των ΗΠΑ επισκέφτηκε το Καράκας, η Ουάσινγκτον είχε μόλις χορηγήσει άσυλο σε έναν Βενεζουελανό δικτάτορα. Ένας εξαγριωμένος όχλος επιτέθηκε στο αυτοκίνητο του Αμερικανού, φωνάζοντας «Θάνατος στον Νίξον».
Η επίσκεψη συνεχίστηκε χωρίς άλλα απρόοπτα, αλλά πίσω στην Ουάσιγκτον, ο Λευκός Οίκος δεν άφηνε τίποτα στην τύχη: μια ναυτική δύναμη με αεροπλανοφόρο έπλεε σύντομα προς τη Βενεζουέλα, σε περίπτωση που χρειαζόταν να διασωθεί ο Νίξον. Δεν χρειάστηκε. Και παρότι η κρίση του Μαΐου 1958 στο Καράκας αμαύρωσε την περιοδεία καλής θέλησης του Νίξον στη Λατινική Αμερική, είχε ένα παράδοξα θετικό αποτέλεσμα στις σχέσεις ΗΠΑ–Βενεζουέλας, γράφει ο Michael Crowley, στους New York Times.
Η Βενεζουέλα άρχιζε τη μετάβασή της στη δημοκρατία. Αποδίδοντας την ενέδρα σε κομμουνιστές υποκινητές και στην αδυναμία της νεοσύστατης κυβέρνησης, ο Νίξον χαρακτήρισε το επεισόδιο «απολύτως αναγκαία θεραπεία-σοκ που μας ταρακούνησε από μια επικίνδυνη αυτάρεσκη αδράνεια» και εστίασε την προσοχή της Ουάσιγκτον στη χώρα.
Έτσι ξεκίνησε μια συμμαχία μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Βενεζουέλας που θα διαρκούσε τέσσερις δεκαετίες, έως ότου μια δραματική πολιτική αλλαγή στο Καράκας την έφερε σε απότομο τέλος περίπου πριν από 25 χρόνια.
Φιλία που κολυμπούσε στο πετρέλαιο
«Υπήρχε μια τεράστια σύμπλευση» μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Βενεζουέλας κατά τον 20ό αιώνα, δήλωσε ο Μπράιαν Φονσέκα, επίκουρος καθηγητής στο Διεθνές Πανεπιστήμιο της Φλόριντα και ειδικός στη Βενεζουέλα. Αυτή η σχέση, είπε ο κ. Φονσέκα, είχε τις ρίζες της στον ανταγωνισμό των ΗΠΑ με τη Σοβιετική Ένωση στον Ψυχρό Πόλεμο — και στα τεράστια αποθέματα πετρελαίου της Βενεζουέλας.
Καθώς η νέα κυβέρνηση της Βενεζουέλας έβρισκε τα πατήματά της, αναδείχθηκε γρήγορα σε ιδανικό εταίρο των ΗΠΑ: σταθερή, δημοκρατική και πλημμυρισμένη από πετρέλαιο. Ήταν επίσης σθεναρά αντικομμουνιστική, κάτι ιδιαίτερα ελκυστικό τα χρόνια που ακολούθησαν τη νίκη της επανάστασης του Φιντέλ Κάστρο στην Κούβα το 1959.
Το 1963, ο πρόεδρος Τζον Φ. Κένεντι —νωπός από την αντιπαράθεση με την Αβάνα στην Κρίση των Πυραύλων της Κούβας— θα παρέθετε επίσημο δείπνο προς τιμήν του προέδρου της Βενεζουέλας, Ρομούλο Μπετανκούρ, τον οποίο αποκάλεσε «τον καλύτερο φίλο της Αμερικής» στη Νότια Αμερική.
Σύντομα η Ουάσιγκτον πουλούσε όπλα στο Καράκας, ενώ αμερικανικές ενεργειακές εταιρείες εξήγαγαν πετρέλαιο από τη Βενεζουέλα. Τελικά, ο Νίξον ως πρόεδρος πούλησε στη Βενεζουέλα ένα προηγμένο αεροσκάφος, αλλά τα αμερικανικά πετρελαϊκά συμφέροντα υπέστησαν πλήγμα ούτως ή άλλως, όταν το Καράκας εθνικοποίησε τη βιομηχανία πετρελαίου λίγα χρόνια αργότερα.
Παρ’ όλα αυτά, η αντίδραση των ΗΠΑ ήταν συγκρατημένη. Η Βενεζουέλα ήταν μία από τις πολλές αναπτυσσόμενες χώρες που εθνικοποίησαν τους πόρους τους εκείνη την περίοδο, και το Καράκας κατέβαλε στις αμερικανικές πετρελαϊκές εταιρείες αποζημιώσεις άνω του 1 δισ. δολαρίων.
Ήταν επίσης προς το συμφέρον της Αμερικής να διατηρεί καλές σχέσεις με ένα βασικό μέλος του πετρελαϊκού καρτέλ του ΟΠΕΚ, όπως η Βενεζουέλα.
Οι απέναντι Σοβιετικοί
Και υπήρχαν ακόμη οι Σοβιετικοί να απασχολούν τις ΗΠΑ. Ο πρόεδρος Ρόναλντ Ρίγκαν αργότερα επαίνεσε δημόσια το Καράκας ως δημοκρατική «έμπνευση για το ημισφαίριο» σε μια εποχή που πολεμούσε κομμουνιστικά κινήματα στην περιοχή — έναν αγώνα που η κυβέρνηση της Βενεζουέλας υποστήριζε, ιδίως στο Ελ Σαλβαδόρ.
Ο Ρίγκαν αντάμειψε αυτή τη στήριξη με την πώληση, το 1981, 24 μαχητικών F-16 στη Βενεζουέλα, αξίας περίπου 1,75 δισ. δολαρίων (σε τιμές 2025). Ήταν η σημαντικότερη πώληση αμερικανικών όπλων στην περιοχή εδώ και πάνω από μια δεκαετία.
Η αμερικανική ρητορική για το πρότυπο της δημοκρατίας στη Βενεζουέλα συχνά αποσιωπούσε τα πολλά πολιτικά και οικονομικά ελαττώματα της χώρας, σημείωσε ο κ. Φονσέκα, στο όνομα στρατηγικών συμφερόντων. «Οι Αμερικανοί ανησυχούσαν πολύ λιγότερο για πράγματα όπως η διαφθορά και τα ανθρώπινα δικαιώματα και πολύ περισσότερο για την πολιτική συγγένεια».
Τα κέρδη από το πετρέλαιο «έκρυβαν» τον Τσάβες
Το ενδιαφέρον της Αμερικής απομακρύνθηκε από τη Λατινική Αμερική μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Η Βενεζουέλα παρέμεινε κρίσιμος προμηθευτής πετρελαίου, έχοντας διακριτικά επιτρέψει σε ιδιωτικές εταιρείες, συμπεριλαμβανομένων μεγάλων αμερικανικών, να υπογράψουν προσοδοφόρες συμφωνίες εκμετάλλευσης και κατανομής κερδών. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, η Βενεζουέλα είχε ξεπεράσει τη Σαουδική Αραβία ως ο κορυφαίος προμηθευτής πετρελαίου των ΗΠΑ.
Ωστόσο, λίγοι στην Ουάσιγκτον είχαν αντιληφθεί στενά την άνοδο ενός αριστερού επαναστάτη ονόματι Ούγκο Τσάβες, ο οποίος κέρδισε τις προεδρικές εκλογές της Βενεζουέλας τον Δεκέμβριο του 1998. Φλογερός ρήτορας που μιμείτο τον Κάστρο, ο Τσάβες αξιοποίησε τη λαϊκή οργή για τη διαδεδομένη διαφθορά και τη φτώχεια, που επέμεναν παρά τους τεράστιους πετρελαϊκούς πόρους της χώρας, και υποσχέθηκε μεγάλες συνταγματικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες αντέδρασαν αρχικά με επιφυλακτικότητα, ελπίζοντας ότι ο Τσάβες θα μετρίαζε τη στάση του μόλις αναλάμβανε την εξουσία. Ο πρόεδρος Μπιλ Κλίντον μάλιστα τον φιλοξένησε στον Λευκό Οίκο στις αρχές του 1999, όπου ο Τσάβες διαβεβαίωσε τους αξιωματούχους ότι επιθυμούσε να διατηρήσει καλές σχέσεις και υπαινίχθηκε ότι δεν είχε ριζοσπαστικά σχέδια.
Η απόπειρα που άλλαξε τα πάντα
Μια απόπειρα ανατροπής του Τσάβες τον Απρίλιο του 2002 άλλαξε τα πάντα οριστικά. Καθώς ο ηγέτης της Βενεζουέλας προωθούσε την αριστερή του ατζέντα, μια συμμαχία πολιτικών, στρατηγών και επιχειρηματικών ηγετών τον συνέλαβε εν μέσω μαζικών διαδηλώσεων στους δρόμους κατά της διακυβέρνησής του.
Όμως το πραξικόπημα απέτυχε, αφού ακόμη μεγαλύτερα πλήθη συγκεντρώθηκαν απαιτώντας την επιστροφή του Τσάβες, και εκείνος επανήλθε στην εξουσία μέσα σε δύο ημέρες. Επέστρεψε με εκδικητική διάθεση, καταστέλλοντας πολιτικούς αντιπάλους και μεταμορφώνοντας το πρότυπο της δημοκρατίας του σε αυταρχικό κράτος, σχολιάζει ο Michael Crowley, στους Τάιμς της Νέας Υόρκης.
Ο Τσάβες έστρεψε την οργή του κατά των Ηνωμένων Πολιτειών, κατηγορώντας την κυβέρνηση του προέδρου Τζορτζ Ου. Μπους ότι προσπαθούσε να τον ανατρέψει. Αξιωματούχοι του Λευκού Οίκου αρνήθηκαν την κατηγορία, αλλά έγγραφα που αποχαρακτηρίστηκαν το 2004 αποκάλυψαν ότι Αμερικανοί αξιωματούχοι γνώριζαν εκ των προτέρων το σχέδιο. Τα έγγραφα έδειχναν επίσης ότι οι Αμερικανοί είχαν προειδοποιήσει ηγέτες της αντιπολίτευσης να μην απομακρύνουν τον κ. Τσάβες με αντισυνταγματικά μέσα.
Το αντίβαρο στον Μπους
Από εκεί και πέρα, ο Μπους αποδείχθηκε ένα εξαιρετικά χρήσιμο αντίβαρο για τον Τσάβες — ιδίως καθώς οι ΗΠΑ εξόργιζαν μεγάλο μέρος του κόσμου με την εισβολή στο Ιράκ το 2003 και την αμείλικτη καταδίωξη τρομοκρατών. Ο Τσάβες επιτέθηκε σφοδρά στον Αμερικανό πρόεδρο και στην διαβόητη ομιλία του το 2006 στη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών. «Ο διάβολος ήρθε εδώ χθες, και ακόμη σήμερα μυρίζει θειάφι», είπε ο Τσάβες. Ο Μπους είχε μιλήσει την προηγούμενη από το ίδιο βήμα.
Την επόμενη χρονιά, η κυβέρνηση του κ. Τσάβες επανέφερε τον κρατικό έλεγχο στη βιομηχανία πετρελαίου της Βενεζουέλας, ανατρέποντας τα προηγούμενα βήματα προς την ιδιωτικοποίηση και αναγκάζοντας τις ξένες εταιρείες να αποδεχθούν μειοψηφικά ποσοστά σε νέες κοινοπραξίες όπου κυριαρχούσε η κρατική πετρελαϊκή εταιρεία. Όταν οι αμερικανικοί κολοσσοί Exxon Mobil και ConocoPhillips αρνήθηκαν, ο Τσάβες κατάσχεσε τα περιουσιακά τους στοιχεία.
Οι κινήσεις του Τσάβες ήταν πολιτικά δημοφιλείς στο εσωτερικό, συμβάλλοντας στην εδραίωση της εξουσίας του. Μετά τον θάνατό του τον Μάρτιο του 2013, ο προστατευόμενός του, ο Μαδούρο, συνέχισε τις πολιτικές του, προετοιμάζοντας το έδαφος για χρόνια αυξανόμενης απομόνωσης και τιμωρητικών μέτρων από τις ΗΠΑ.
Σε απάντηση, η Βενεζουέλα έχει γίνει ολοένα και πιο εξαρτημένη από βασικούς αντιπάλους της Αμερικής, συμπεριλαμβανομένων της Ρωσίας και της Κίνας, καθώς και της Κούβας.
Η κορύφωση της έντασης
Η ένταση κορυφώνεται τώρα υπό τον Τραμπ, ο οποίος δηλώνει ότι ο ρόλος της Βενεζουέλας στη μετανάστευση και στη διακίνηση ναρκωτικών προς τις Ηνωμένες Πολιτείες την έχει καταστήσει απειλή για την εθνική ασφάλεια, κάτι που δικαιολογεί τη χρήση στρατιωτικής βίας. Ορισμένοι από τους βασικούς συμβούλους του κ. Τραμπ, συμπεριλαμβανομένου του υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, πίεζαν για την απομάκρυνση του Μαδούρο για να αυξηθεί η πίεση στην κομμουνιστική κυβέρνηση της Κούβας.
Όταν ο Τραμπ έστειλε αεροπλανοφόρο στα νερά της Καραϊβικής κοντά στη Βενεζουέλα, είχαν περάσει περίπου 50 χρόνια από την ίδια κίνηση του Αϊζενχάουερ, για ενδεχόμενη διάσωση του Νίξον. Το αποτέλεσμα όμως τώρα δεν είναι εξίσου ανώδυνο.
Ο Τραμπ αντιμετωπίζει την αντίδραση των Δημοκρατικών στο Κογκρέσο, οι οποίοι θεωρούν την κλιμάκωση της έντασης αντισυνταγματική και εκστρατεία εκφοβισμού που κινδυνεύει να αποσταθεροποιήσει την περιοχή.
Ο Αμερικανός πρόεδρος γιορτάζει την ανατροπή ενός δικτάτορα, σε ένα από τα μεγαλύτερα ρίσκα της εξωτερικής πολιτικής της δεύτερης θητείας του. Ενώ οι ΗΠΑ έχουν ισχυρό ιστορικό στην ανατροπή αυταρχικών ηγετών, έχουν πολύ πιο αδύναμο ιστορικό στη διαχείριση των συνεπειών, σχολιάζει το BBC.
