Οι βασικοί πρωταγωνιστές της ελληνικής κρίσης καταθέτουν άγνωστες πτυχές του δημοσιονομικού αδιεξόδου που βίωσε η Ελλάδα το 2015, στο ντοκιμαντέρ του ΣΚΑΪ «Στο Χιλιοστό».
Ο ΣΥΡΙΖΑ είχε οικοδομήσει μυστικούς διαύλους επικοινωνίας και με την Καγκελαρία, πριν από την ανάληψη της εξουσίας. Ο τότε πρέσβης της Γερμανίας στην Ελλάδα αποκάλυψε ότι συνάντησε μυστικά και κατά μόνας τον Αλέξη Τσίπρα στην Κουμουνδούρου, μεταφέροντας μήνυμα προς το Βερολίνο. Το μήνυμα του μετέπειτα πρωθυπουργού προς τη Γερμανίδα καγκελάριο ήταν σαφές: «Ήθελε να πω στο Βερολίνο πως δεν υπήρχε κανένας λόγος ανησυχίας και ότι η πιθανή κυβέρνησή του θα συνεργαζόταν», ανέφερε ο Πίτερ Σοοφ, περιγράφοντας έναν Αλέξη Τσίπρα λιγότερο συγκρουσιακό στη μεταξύ τους συνάντηση.
Οι μυστικοί δίαυλοι και το κρίσιμο τηλεφώνημα σε Ντράγκι
Στο πρώτο επεισόδιο γίνεται επίσης γνωστό το τηλεφώνημα του τότε πρωθυπουργού, Αλέξη Τσίπρα, προς τον Μάριο Ντράγκι, αμέσως μετά το ναυάγιο της συνάντησης του Γιάνη Βαρουφάκη με τον πρόεδρο του Eurogroup, Γερούν Ντάισελμπλουμ. Το τηλεφώνημα έγινε με τη διαμεσολάβηση του Γιάννη Στουρνάρα, ο οποίος έδωσε στον τότε πρωθυπουργό το τηλέφωνο του κ. Ντράγκι και τον παρότρυνε να διατηρήσει ανοιχτούς τους διαύλους επικοινωνίας, αλλά και τη ροή της κοινοτικής χρηματοδότησης προς τη χώρα.
Η αφήγηση του ντοκιμαντέρ ξεκινά από την περίοδο των κυβερνήσεων Κώστα Σημίτη και Κώστα Καραμανλή, όταν είχαν αρχίσει να διαφαίνονται τα πρώτα σημάδια δημοσιονομικού εκτροχιασμού. Η πορεία αυτή κορυφώθηκε τα χρόνια της διακυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ, με την Ελλάδα να βρίσκεται στα πρόθυρα εξόδου από τη ζώνη του ευρώ.
Ο Κλάους Ρέγκλινγκ υποστήριξε ότι η Ελλάδα «ζούσε πέρα από τα όριά της για 10-15 χρόνια», ενώ η κυβέρνηση Παπανδρέου, που εξελέγη το 2009, δεν μπορούσε να μειώσει το έλλειμμα, με αποτέλεσμα να οδηγηθεί η χώρα στο πρώτο μνημόνιο. «Δεν έχει συμβεί κάτι ανάλογο στην παγκόσμια ιστορία», ανέφερε ο κ. Ρέγκλινγκ, συνδέοντας τις εξελίξεις με την έλευση του ΔΝΤ. Ο Ντέκλαν Κοστέλο υποστήριξε από την πλευρά της Κομισιόν ότι η τεχνογνωσία του ΔΝΤ «ήταν αναγκαία εκείνη την περίοδο». Ο Ευάγγελος Βενιζέλος άσκησε κριτική στο πρώτο πρόγραμμα, λέγοντας ότι «το πρώτο μνημόνιο δεν ήταν σωστά σχεδιασμένο» και ότι «οι εταίροι μας θα έπρεπε να είναι καλύτερα προετοιμασμένοι».
Το πρώτο μνημόνιο και η πολιτική άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ
Ο Ευκλείδης Τσακαλώτος ανέφερε ότι «η κρίση έπαιξε πολύ μεγάλο ρόλο στην άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ, γιατί είχαμε μια αμφισβήτηση του παλιού καθεστώτος». Την ίδια περίοδο, σύμφωνα με τον Ευάγγελο Βενιζέλο, ο ελληνικός λαός κλήθηκε να απαντήσει αν μπορούσε να χάσει το 25% του ΑΕΠ και της οικονομικής ισχύος της χώρας, προκειμένου να σωθεί το υπόλοιπο.
Μπροστά στην πρωτοφανή κοινωνική αντίδραση, ο ΣΥΡΙΖΑ κατέγραψε μεγάλη πολιτική άνοδο και ο τότε πρόεδρός του, Αλέξης Τσίπρας, αντιπαρέθεσε στις μνημονιακές πολιτικές το Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης. Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης, ιστορικό στέλεχος του τότε ΣΥΡΙΖΑ και μετέπειτα υπουργός, σχολίασε για το πρόγραμμα: «Σκεφτήκαμε ότι αερολογεί εκείνη τη στιγμή, αλλά τα αυτιά από κάτω ήταν πολύ ευχαριστημένα». Ο ίδιος πρόσθεσε: «Χειροκροτούμε, χειροκροτούμε, στο χειροκρότημα είμαστε πρώτοι εδώ στη χώρα». Στο ερώτημα αν το πρόγραμμα έβγαινε, απάντησε: «Όχι, μα τα έβαζες κάτω και δεν έβγαιναν», σημειώνοντας ότι η εκτίμηση του κόμματος τότε ήταν πως δεν θα υπήρχε ιδιαίτερη δυσκολία από την πλευρά της τρόικας.
Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης άσκησε επίσης κριτική στην προεκλογική ρητορική του κόμματος. «Αυτό δεν γίνεται με το να πατάς ένα κουμπί με έναν νόμο και ένα άρθρο», είπε. Αναφερόμενος σε διάλογό του με τον κ. Τσίπρα, δήλωσε: «Εγώ του το έλεγα του Τσίπρα συνεχώς ότι αυτό είναι ένα σλόγκαν λαϊκιστικό, φθηνό». Όπως ανέφερε, η απάντηση που έλαβε ήταν ότι το σύνθημα άρεσε στον κόσμο. Την ίδια περίοδο, η ηγετική ομάδα του ΣΥΡΙΖΑ εκτιμούσε ότι η τρόικα θα υποχωρούσε, εφόσον η νέα κυβέρνηση επιδείκνυε αγωνιστικότητα.
Το Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης και οι εσωτερικές αμφιβολίες
Ο πρώην υπουργός Γιώργος Σταθάκης υποστήριξε ότι «το πρόγραμμα είχε κάποια προεκλογική νότα αναπόφευκτα». Την ίδια ώρα, το Βερολίνο έστελνε σαφή μηνύματα προς την Αθήνα. Σύμφωνα με τον κ. Μάγιερ, η θέση της Γερμανίας ήταν ότι «αν θέλει η Ελλάδα να μείνει στο ευρώ, θα πρέπει να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της». Ο ίδιος μετέφερε την εικόνα ότι η Άνγκελα Μέρκελ ενοχλούνταν από τα συνθήματα εναντίον της.
Ο Γιώργος Σταθάκης σχολίασε και το σύνθημα του Αλέξη Τσίπρα για την πεντοζάλη, λέγοντας ότι «ήταν ένα ευχάριστο λογοπαίγνιο, άρεσε στους Κρητικούς». Ο κ. Σταθάκης εμφανίζεται ως ένα από τα κορυφαία στελέχη που θεωρούσαν ότι το κόμμα έπρεπε να περιμένει πριν αναλάβει την εξουσία. «Ήταν η κεντρική μου ιδέα, να περιμένουμε εμείς έναν χρόνο, τέλος του 2015, να έρθουμε στην κυβέρνηση και να εφαρμόσουμε το δικό μας πρόγραμμα», ανέφερε.
Αυτοκριτικός εμφανίστηκε και ο Ευκλείδης Τσακαλώτος για την απόφαση του ΣΥΡΙΖΑ να μην ψηφίσει Πρόεδρο της Δημοκρατίας, γεγονός που οδήγησε στην πτώση της κυβέρνησης Σαμαρά-Βενιζέλου. «Το πιο σημαντικό ήταν η απόφαση να μην ψηφίσουμε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και να πέσει η κυβέρνηση Σαμαρά-Βενιζέλου. Το θεωρώ ακόμη ότι ήταν λάθος και δεν βοήθησε τη μετέπειτα οικονομική πολιτική», δήλωσε.
Η απόφαση για εκλογές και οι επαφές με Βαρουφάκη
Στον αντίποδα, ο πρώην υπουργός Νίκος Παππάς υποστήριξε ότι «τα πολιτικά κόμματα που θέλουν να πρωταγωνιστούν πρέπει, όταν έρχεται η ώρα, να το κάνουν». Παράλληλα, αποκάλυψε ότι «ο Γιάνης Βαρουφάκης είχε αρχίσει να έχει επαφές μαζί μας από την απαρχή της κρίσης».
Για τις διεργασίες σχηματισμού κυβέρνησης μετά τις εκλογές του Ιανουαρίου του 2015, ο τότε επικεφαλής του Ποταμιού, Σταύρος Θεοδωράκης, ανέφερε για τον Αλέξη Τσίπρα: «Μου είχε τηλεφωνήσει ο ίδιος το βράδυ των εκλογών, του είπα “μπράβο σου, αλλά πρόσεχε”». Ωστόσο, ο μετέπειτα πρωθυπουργός επέλεξε ως κυβερνητικό εταίρο τους Ανεξάρτητους Έλληνες του Πάνου Καμμένου.
Ο Νίκος Παππάς περιέγραψε τον Πάνο Καμμένο λέγοντας ότι «ήταν πηγαίος και ειλικρινής, δηλαδή παθιασμένος», ενώ πρόσθεσε ότι «δεν είναι ακροδεξιός ο Καμμένος». Από την πλευρά του, ο πρόεδρος των ΑΝΕΛ γνωστοποίησε ότι επικοινωνούσε με τον Αλέξη Τσίπρα από το 2012. Ο Δημήτρης Τζανακόπουλος παρουσίασε την αιτιολογική βάση της κυβερνητικής συνεργασίας, λέγοντας ότι «θεωρήθηκε τότε, και νομίζω ορθώς, ότι στο πρώτο ταρακούνημα τόσο το ΠΑΣΟΚ όσο και το Ποτάμι θα έριχναν την κυβέρνηση». Ο Σταύρος Θεοδωράκης σχολίασε από την πλευρά του ότι «μας χώριζε άβυσσος», αναφερόμενος στο πολιτικό χάσμα με τον ΣΥΡΙΖΑ.
Η επιλογή Καμμένου και ο ρόλος Βαρουφάκη στο υπουργείο Οικονομικών
Ο Γερμανός πρέσβης, Πίτερ Σοοφ, δήλωσε εντυπωσιασμένος από την επιλογή του Γιάνη Βαρουφάκη ως υπουργού Οικονομικών. Ο Γιώργος Σταθάκης κράτησε διακριτικές αποστάσεις, λέγοντας ότι «από κάθε άποψη είναι δουλειά του πρωθυπουργού να επιλέξει τους υπουργούς του». Ο Ευκλείδης Τσακαλώτος χαρακτήρισε τον προκάτοχό του ως τον οικονομολόγο που είχε τις πιο ισχυρές θέσεις για τα οικονομικά της Ελλάδας. Ο Νίκος Παππάς ανέφερε, πάντως, ότι «είχαμε συζητήσει, αλλά θα έλεγα ότι δεν ακολουθήθηκε το συμφωνηθέν» ως προς την πορεία της διαπραγμάτευσης.
Η πρώτη συνάντηση του τότε υπουργού Οικονομικών, Γιάνη Βαρουφάκη, με τον πρόεδρο του Eurogroup, Γερούν Ντάισελμπλουμ, παρουσιάζεται ως ένα από τα κρίσιμα σημεία εκείνης της περιόδου. Ο Γιώργος Σταθάκης ανέφερε ότι «για να είμαι ειλικρινής, υπήρξαν και μερικές απειλές έμμεσες ότι η κατάσταση είναι δραματική και να μη συμβεί τίποτα δραματικό». Ο ίδιος πρόσθεσε ότι «ξεπεράστηκαν αυτές εύκολα», καθώς «ξέρουμε καλά οικονομικά και ότι δεν χρεοκοπούν οι χώρες εντός του ευρώ».
Ο τότε πρόεδρος του EuroWorking Group, Τόμας Βίζερ, υποστήριξε για τον Έλληνα υπουργό Οικονομικών ότι «στον κόσμο της οικονομετρίας ήταν λιγότερο γνωστός από όσο μας έκανε να νομίζουμε» και ότι «μιλούσε υπερβολικά». Ο Γερούν Ντάισελμπλουμ ανέφερε για το αν γνώριζε από πριν τον κ. Βαρουφάκη: «Όχι, αλλά ούτε αυτός με είχε ακούσει, οπότε δεν πειράζει». Οι Έλληνες υπουργοί, πάντως, αναφέρθηκαν με θετικό πρόσημο στον τότε πρόεδρο του Eurogroup. Ο Νίκος Παππάς σημείωσε ότι «ήταν ένας πάρα πολύ ευγενής άνθρωπος», ενώ ο Ευκλείδης Τσακαλώτος είπε ότι ήταν «έξυπνος, καλός διαπραγματευτής και αρκετά έντιμος. Εκεί που ήταν σκληρός, το πίστευε».
Το ναυάγιο της πρώτης συνάντησης με το Eurogroup
Αίσθηση προκαλεί και η αναφορά του Τόμας Βίζερ ότι, πέρα από τους ευρωπαϊστές στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, υπήρχαν και «κάποιοι υπουργοί που ένιωθαν πιο άνετα να πάρουν τηλέφωνο τον Βλαντιμίρ Πούτιν παρά τον Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ». Παράλληλα, ο Γερούν Ντάισελμπλουμ αποκάλυψε για τον Γιάνη Βαρουφάκη ότι «μου είπε ότι θα απέλυε εκατοντάδες υπαλλήλους του υπουργείου γιατί δεν ήταν αξιόπιστοι». Στα μάτια του τότε προέδρου του Eurogroup, ο Έλληνας υπουργός Οικονομικών είχε «ισχυρή αυτοπεποίθηση» και ήταν σίγουρος για τις ιδέες του.
Ο Τόμας Βίζερ και ο Γερούν Ντάισελμπλουμ θυμήθηκαν επίσης ότι, κατά την πρώτη τους επίσκεψη στο υπουργείο Οικονομικών το 2015, υπήρξε καθυστέρηση στη μετάφραση των λεγομένων του Γιάνη Βαρουφάκη. «Για κάποιον λόγο κανένας δεν μου έδινε ακουστικά για να ακούω τη μετάφραση», υποστήριξε ο κ. Βίζερ, λέγοντας για τον Έλληνα υπουργό Οικονομικών ότι «κατέφυγε στη ριζοσπαστική ρητορική του» και ότι «η κατάσταση έγινε πολύ άβολη». Ο ίδιος ανέφερε ότι περιορίστηκε τότε στη φυσιογνωμική ανάλυση, καταλήγοντας ότι «αυτά που έλεγε ο Βαρουφάκης ήταν αρχικά επιθετικά».
«Άκουγα τον τόνο, αλλά η διερμηνεία καθυστερούσε πάρα πολύ. Δεν ήμουν σίγουρος για το τι έλεγε», θυμήθηκε και ο πρόεδρος του Eurogroup. Ο ίδιος ανέφερε ότι, αποχωρώντας απογοητευμένος, είπε στον Γιάνη Βαρουφάκη: «Πιστεύω ότι σκότωσες την τρόικα». Όπως εξήγησε, ο Έλληνας υπουργός Οικονομικών συνειδητοποίησε στη συνέχεια ότι η κίνησή του δεν ήταν ευφυής και έσπευσε να ανασκευάσει στον διάδρομο, μέσα σε συνθήκες που περιγράφονται ως χαοτικές. «Ήμασταν πάλι στο μηδέν», είπε ο κ. Ντάισελμπλουμ. Ο Γιώργος Σταθάκης εκτίμησε, πάντως, ότι η συνάντηση «για τον Γιάνη μια χαρά ήταν», εννοώντας ότι η αντίδραση του κ. Βαρουφάκη ήταν μάλλον αναμενόμενη, αν και εκ του αποτελέσματος η συνάντηση οδηγήθηκε σε ναυάγιο.
Η παρέμβαση Στουρνάρα και η επικοινωνία Τσίπρα με Ντράγκι
Μπροστά στο πλήρες αδιέξοδο, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, ενημερώθηκε για τις εξελίξεις περίπου 15 λεπτά αργότερα και κάλεσε αμέσως τον Μάριο Ντράγκι. «Εξεπλάγην, μου λέει ο Ντράγκι. Αυτό είναι πάρα πολύ σοβαρό θέμα», ανέφερε ο κ. Στουρνάρας. Ο Μάριο Ντράγκι τον προέτρεψε να κινηθεί άμεσα: «Κάν’ το άμεσα, γιατί αυτή τη στιγμή, αν αυτό το πράγμα διαδοθεί στην Ευρώπη, θα είναι πάρα πολύ τοξικό».
Ο Γιάννης Στουρνάρας τηλεφώνησε αμέσως στον Αλέξη Τσίπρα και του μετέφερε την ανησυχία, μαζί με τον τηλεφωνικό αριθμό του κεντρικού τραπεζίτη. Ο τότε πρωθυπουργός κάλεσε τον Μάριο Ντράγκι και τον διαβεβαίωσε ότι οι διαπραγματεύσεις θα συνεχιστούν και ότι δεν θα ισχύσουν τα λεγόμενα του Γιάνη Βαρουφάκη. Την ίδια ώρα, ο Γερούν Ντάισελμπλουμ αποχωρούσε απογοητευμένος από την Αθήνα.
Στην επιστροφή του, ο τότε πρόεδρος του Eurogroup εκτίμησε ότι ο Έλληνας υπουργός Οικονομικών δεν ήταν αρκετά οξυδερκής στη διαχείριση της κατάστασης. Το συμπέρασμά του ήταν σαφές: «Με αυτόν τον τύπο αποκλείεται να βρούμε λύση».
