Ο Ντόναλντ Τραμπ και οι στενοί συνεργάτες του παρερμήνευσαν πλήρως όχι μόνο την έννοια της ισχύος, αλλά ακόμη και το ίδιο το έργο του Θουκυδίδη, πάνω στο οποίο συχνά στηρίζεται η ρεαλιστική θεώρηση της διεθνούς πολιτικής, σημειώνουν οι New York Times.
Τον Ιανουάριο, ο Στίβεν Μίλερ έδωσε μια αποκαλυπτική και επιθετική συνέντευξη στον δημοσιογράφο του CNN, Τζέικ Τάπερ. Μεθυσμένος από τον θρίαμβο της στρατιωτικής επιχείρησης για την απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, ο Μίλερ έκανε τον γύρο του θριάμβου. Η Αμερική, είπε, είχε τελειώσει με τον ρόλο του «καλού παιδιού» του κόσμου, που πλήρωνε τον λογαριασμό για μια παγκόσμια τάξη η οποία πλέον δεν εξυπηρετούσε τα συμφέροντά της. Από εδώ και πέρα, υποστήριξε, τα γάντια έβγαιναν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα ενεργούσαν με τόλμη και απροκάλυπτη βία για να επιβάλουν τη θέλησή τους στον κόσμο.
Αυτή ήταν ίσως η πιο καθαρή έκφραση της θεωρίας ισχύος του Ντόναλντ Τραμπ, ειπωμένη από ίσως το πιο σκληροπυρηνικό μέλος της κυβέρνησής του. Πράγματι, οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι το ισχυρότερο κράτος που έχει γνωρίσει ποτέ ο κόσμος. Η οικονομία τους είναι, με βάση τα περισσότερα κριτήρια, η μεγαλύτερη στον πλανήτη, ενώ το δολάριο κυριαρχεί στις παγκόσμιες αγορές. Πάνω απ’ όλα, διαθέτουν τον πιο προηγμένο στρατό στον κόσμο, τροφοδοτούμενο από πανάκριβη τεχνολογία αιχμής και τις τολμηρές επιχειρήσεις των ειδικών δυνάμεων.
Η σύγκρουση με το Ιράν και η κατάρρευση της «επίδειξης ισχύος»
Με αυτή την επιθετική βεβαιότητα, η κυβέρνηση Τραμπ βούτηξε πριν από περισσότερους από δύο μήνες σε έναν απερίσκεπτο και απρόκλητο πόλεμο εναντίον του Ιράν. Ο Τραμπ προφανώς πίστευε ότι θα επρόκειτο για μια επίδειξη αμερικανικής ισχύος, απελευθερωμένης από αυτό που ο Μίλερ αποκάλεσε «ευγένειες» του Διεθνούς Δικαίου και τροφοδοτούμενης από αδυσώπητη «κινητική» δράση, για να χρησιμοποιήσουμε μια αγαπημένη λέξη του υπουργού Άμυνας, Πιτ Χέγκσεθ.
Ωστόσο δεν εξελίχθηκε έτσι.
Παρά την απώλεια του ηγέτη του και πολλών ακόμη κορυφαίων αξιωματούχων, το Ιράν κατάφερε να οργανώσει μια ισχυρή απάντηση, προκαλώντας εκτεταμένες ζημιές στους περιφερειακούς συμμάχους των ΗΠΑ και σε αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις. Με την κατάληψη του ελέγχου των Στενών του Ορμούζ, το Ιράν απέκτησε κάτι που μοιάζει με οικονομικό πυρηνικό όπλο, εκτοξεύοντας τις τιμές των καυσίμων και προκαλώντας ελλείψεις βασικών αγαθών σε πολλές περιοχές του κόσμου.
«Ζούμε σε έναν κόσμο», είχε πει ο Μίλερ στον Τάπερ, «που κυβερνάται από τη δύναμη, που κυβερνάται από τη βία, που κυβερνάται από την ισχύ». Οι οδυνηρές συνέπειες του πολέμου με το Ιράν αποτελούν μια εύγλωττη διάψευση. Όμως η κυβέρνηση Τραμπ έκανε κάτι περισσότερο από το να υπερεκτιμήσει την αμερικανική στρατιωτική δύναμη και να υποτιμήσει τον αντίπαλό της. Παρερμήνευσε θεμελιωδώς το τι είναι ισχύς, συγχέοντάς την με την ικανότητα άσκησης βίας, ενώ στην πραγματικότητα τα δύο βρίσκονται σε αντίθεση.
Ο Θουκυδίδης και το λάθος που κάνουν όσοι επικαλούνται τους Αθηναίους
Η ρητορική επίδειξης ισχύος του Μίλερ θυμίζει ένα από τα αρχαιότερα και πιο επιδραστικά κείμενα περί πολέμου: την «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» του Θουκυδίδη. Σε οκτώ λεπτομερή βιβλία, αφηγείται τη σύγκρουση δύο ανταγωνιστικών ηγεμονιών στη Μεσόγειο, της Αθήνας και της Σπάρτης.
«Οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει», λένε οι ισχυροί Αθηναίοι στους κατοίκους της Μήλου, ενός ουδέτερου ελληνικού νησιού, διατάζοντάς τους να υποταχθούν ή να σφαγιαστούν.
Η φράση αυτή συχνά παρουσιάζεται ως ο απόλυτος ρεαλιστικός νόμος σύμφωνα με τον οποίο η ισχύς καθορίζει το δίκαιο. Όμως υπάρχει μια ειρωνεία που συχνά διαφεύγει από όσους την επικαλούνται, ίσως επειδή δεν διάβασαν ποτέ ολόκληρο το έργο. Αν το είχαν κάνει, θα ανακάλυπταν ότι οι Μήλιοι δεν ήταν αδύναμα θύματα αλλά διορατικοί προφήτες.
«Και τι άλλο είναι αυτό παρά να αυξάνετε τους εχθρούς που ήδη έχετε και να αναγκάζετε άλλους να γίνουν εχθροί σας, ενώ διαφορετικά δεν θα το είχαν σκεφτεί ποτέ;» ρώτησαν οι Μήλιοι τους επιτιθέμενους.
Ασυγκίνητοι, οι Αθηναίοι πολιόρκησαν την πόλη, σφαγίασαν όλους τους άνδρες και υποδούλωσαν γυναίκες και παιδιά. Όμως η νίκη στη Μήλο ήταν μια ψεύτικη νίκη. Μεθυσμένοι από τη βία που μπέρδεψαν με ισχύ, οι Αθηναίοι προχώρησαν σε ένα ακόμη πιο επικίνδυνο εγχείρημα: την εκστρατεία στη Σικελία.
Οι Αθηναίοι, αρχικά διχασμένοι για τον πόλεμο, πείστηκαν τελικά από ηγέτες που θεωρούσαν τους Σικελούς αδύναμους και διεφθαρμένους. Πίστευαν ότι ήταν εύκολοι στόχοι, ανίκανοι να αμυνθούν απέναντι σε έναν τόσο τρομακτικό αντίπαλο. Θα ήταν, θεωρούσαν, μια εύκολη νίκη που θα έφερνε μεγαλύτερη δόξα στην Αθήνα.
Όμως η δύναμη δεν ήταν αρκετή.
Τα ξύλα των αθηναϊκών πλοίων, λόγω του μακροχρόνιου αποκλεισμού που επέβαλλαν, σάπισαν. Οι γραμμές ανεφοδιασμού κατέρρευσαν. Οι Αθηναίοι, όλο και πιο πιεσμένοι οικονομικά, αναγκάστηκαν να επιβάλουν νέους φόρους για να χρηματοδοτήσουν τον πόλεμο. Τελικά, σε μια σφοδρή μάχη στις Συρακούσες, υπέστησαν συντριπτική ήττα.
Δεν ήταν το τέλος της αθηναϊκής ηγεμονίας, αλλά ήταν η αρχή του τέλους. Τελικά, η Σπάρτη πήρε τη θέση της Αθήνας ως κυρίαρχη δύναμη της Μεσογείου.
Οι παραλληλισμοί με τις Ηνωμένες Πολιτείες
Δεν είναι δύσκολο να δει κανείς τους παραλληλισμούς με τη σημερινή θέση των Ηνωμένων Πολιτειών. Όπως οι Αθηναίοι, έτσι και οι «Τραμπικοί» είδαν την επιχείρηση στη Βενεζουέλα ως απόδειξη αδιαμφισβήτητης ισχύος. Και όπως οι Αθηναίοι, υπερεκτάθηκαν: επιτέθηκαν σε έναν αντίπαλο που υποτίμησαν, με θολά κίνητρα, αβέβαιη στήριξη στο εσωτερικό και χωρίς σαφές σχέδιο νίκης.
Μαγεμένοι από την ίδια τους την ικανότητα να ασκούν βία, πίστεψαν ότι η δυνατότητά τους να επιβάλουν τη θέλησή τους ήταν απεριόριστη.
Το στρατηγικό τους λάθος βασίστηκε σε μια λανθασμένη κατανόηση της ισχύος.
Η Χάνα Άρεντ και η διαφορά ανάμεσα στη βία και την πραγματική ισχύ
Το 1970, η φιλόσοφος Χάνα Άρεντ δημοσίευσε το μικρό βιβλίο «Περί Βίας». Σε αυτό, υποστηρίζει ότι η βία δεν είναι μορφή ισχύος αλλά το αντίθετό της.
Γραμμένο μέσα στη δίνη του αποτυχημένου πολέμου των ΗΠΑ στο Βιετνάμ, το βιβλίο ασκούσε εν μέρει κριτική στις εκκλήσεις για βία από αριστερούς ριζοσπάστες που αντιτίθεντο στον πόλεμο. Ωστόσο, διαβάζοντάς το σήμερα, η ανάλυση μοιάζει εντυπωσιακά επίκαιρη για την αμερικανική κατάσταση στον Περσικό Κόλπο.
Η ισχύς, έγραφε η Άρεντ, είναι συλλογική, συναινετική και σχεσιακή. Η βία, αντίθετα, είναι εργαλειακή και εξαναγκαστική, με τη δύναμή της να εξαφανίζεται τη στιγμή που η απειλή αποφεύγεται ή αποσύρεται.
«Η βία μπορεί πάντα να καταστρέψει την ισχύ», έγραφε η Άρεντ. «Από την κάννη ενός όπλου μπορεί να προκύψει η πιο αποτελεσματική διοίκηση, που οδηγεί στην πιο άμεση και τέλεια υπακοή. Αυτό που δεν μπορεί ποτέ να προκύψει από εκεί είναι η ισχύς».
Η φθορά του Τραμπ στο εσωτερικό των ΗΠΑ
Αυτή η δυναμική φαίνεται σήμερα στο αδιέξοδο με το Ιράν. Παρά τη στρατιωτική υπεροχή των Ηνωμένων Πολιτειών, την ατελείωτη ικανότητά τους να ασκούν βία, ακόμη και τις συγκαλυμμένες απειλές του Τραμπ για χρήση πυρηνικού όπλου, το Ιράν δεν έχει συνθηκολογήσει.
Το αυταρχικό θεοκρατικό καθεστώς μπορεί να είναι βαθιά αντιδημοφιλές σε πολλούς πολίτες του, αλλά μπροστά στον κίνδυνο αφανισμού πολλοί Ιρανοί συσπειρώθηκαν γύρω από την κυβέρνηση. Χρόνια οικονομικής απομόνωσης μέσω κυρώσεων ενίσχυσαν την ικανότητα επιβίωσης της χώρας.
Ο Τραμπ έχει φτάσει στο σημείο να υποβαθμίζει τις ιρανικές επιθέσεις εναντίον αμερικανικών αντιτορπιλικών που επιχειρούν να αποκλείσουν τα Στενά του Ορμούζ, χαρακτηρίζοντάς τες «ασήμαντες». Παράλληλα, έχουν εμφανιστεί στοιχεία για εκτεταμένες ζημιές σε αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις στον Κόλπο, με στρατώνες και εγκαταστάσεις να μετατρέπονται σε σωρούς από συντρίμμια και στάχτες.
Ο πόλεμος έχει ήδη κοστίσει 29 δισεκατομμύρια δολάρια, σύμφωνα με το Πεντάγωνο, σε έναν αριθμό που θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι υποεκτιμά την πραγματικότητα. Παράλληλα, αξιωματούχοι των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών φέρονται να έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το Ιράν θα μπορούσε να αντέξει τον αποκλεισμό για μήνες.
Την ίδια στιγμή, η στήριξη προς τον Τραμπ στο εσωτερικό καταρρέει. Δημοσκόπηση μετά από δημοσκόπηση δείχνει ότι μεγάλες πλειοψηφίες Αμερικανών αντιτίθενται στον πόλεμο, δεν κατανοούν τον σκοπό του και δυσανασχετούν βαθιά με το οικονομικό κόστος που προκαλεί.
Βλέποντας τον πολιτικό κίνδυνο να πλησιάζει, ο Τραμπ αναζητεί εναγωνίως μια διέξοδο, υποσχόμενος μια επικείμενη συμφωνία ενώ ταυτόχρονα εκτοξεύει κενές απειλές περί ολοκληρωτικής καταστροφής και αβάσιμους ισχυρισμούς περί απόλυτης νίκης. Ελάχιστοι φαίνεται να τον πιστεύουν.
«Όλες οι κυβερνήσεις στηρίζονται στη γνώμη», αναφέρουν χαρακτηριστικά τα Federalist Papers. Ωστόσο, ο Τραμπ δεν κατάφερε να πείσει τους Αμερικανούς να αποδεχθούν ούτε ένα ελάχιστο επίπεδο θυσιών για την επίτευξη των στρατηγικών του στόχων.
Για όλη τη ρητορική του περί απεριόριστης ισχύος, ο πόλεμος αποκάλυψε μια εξαιρετική αδυναμία στον πυρήνα της προεδρίας του — τη βαθιά μικρότητα της πραγματικής του ισχύος.
Η Κίνα, ο Σι και η διαφορετική αντίληψη ισχύος
Αυτή η αδυναμία δεν περιορίζεται μόνο στον πόλεμο. Όταν ο Τραμπ προσπάθησε να χρησιμοποιήσει βία για να εφαρμόσει τη σκληρή μεταναστευτική του πολιτική στη Μινεσότα, ηττήθηκε από τη συντονισμένη και μη βίαιη κινητοποίηση της κοινωνίας των πολιτών, η οποία κατάφερε να στρέψει την κοινή γνώμη εναντίον του.
Η τεράστια επιχείρηση στη Μινεάπολη εγκαταλείφθηκε σχεδόν πλήρως, με την παρουσία ομοσπονδιακών πρακτόρων στην πολιτεία να μειώνεται από χιλιάδες σε μερικές εκατοντάδες, δηλαδή λίγο πάνω από τα επίπεδα πριν από την επιχείρηση.
Παρόμοια μοίρα είχαν και πολλές άλλες προσπάθειες του Τραμπ να κυβερνήσει μέσω εκτελεστικών διαταγμάτων, είτε επρόκειτο για δασμούς, περικοπές δημοσίων δαπανών είτε για την κατασκευή πολυτελών μνημείων προς τιμήν του εαυτού του.
Στο δικαστήριο της κοινής γνώμης αλλά ακόμη και, σε κρίσιμες στιγμές, στο Ανώτατο Δικαστήριο, ο Τραμπ συνεχίζει να χάνει τις μάχες του. Ίσως γι’ αυτό ο Στίβεν Μίλερ έχει γίνει το τελευταίο διάστημα αισθητά πιο σιωπηλός. Ολόκληρη η θεωρία ισχύος του — και ίσως η ίδια η προεδρία Τραμπ — βρίσκεται πλέον σε κίνδυνο.
Ωστόσο, οι Ηνωμένες Πολιτείες, σε αντίθεση με την Αθήνα, δεν αντιμετωπίζουν σήμερα κάποια Σπάρτη. Ο μοναδικός πραγματικά αξιόπιστος αντίπαλος για την παγκόσμια ηγεμονία, η Κίνα, έχει δείξει ελάχιστο ενδιαφέρον για ξένες στρατιωτικές περιπέτειες.
Αντίθετα, έχει επιλέξει να ενισχύσει την ισχύ της με έναν πιο «αρεντιανό» τρόπο: μέσω της συγκέντρωσης πρόθυμων συμμάχων αντί εξαναγκασμένων υποτελών, αξιοποιώντας εμπορικές συμφωνίες, επενδύσεις και διπλωματία.
Αυτά είναι ακριβώς τα εργαλεία που κάποτε χρησιμοποίησαν με τεράστια επιτυχία και οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες για να οικοδομήσουν την ισχύ και τον πλούτο τους.
Η κυβέρνηση Τραμπ, όμως, έχει δείξει μόνο περιφρόνηση για τη μακρόχρονη και επίπονη διαδικασία οικοδόμησης διαρκούς ισχύος μέσω συναίνεσης, προτιμώντας την αστραπιαία λογική της βίας.
Η πολυαναμενόμενη σύνοδος στο Πεκίνο την περασμένη εβδομάδα υπογράμμισε αυτή τη διαφορά. «Οι δύο χώρες μας πρέπει να είναι εταίροι και όχι αντίπαλοι», δήλωσε χαρακτηριστικά ο Σι Τζινπίνγκ.
Για έναν πιεσμένο και αποδυναμωμένο Τραμπ, το μέγεθος της ήττας δύσκολα θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητο.
