Πριν από περίπου 59.000 χρόνια, ένας Νεάντερταλ υπέφερε από φρικτό πονόδοντο, λόγω ενός χαλασμένου τραπεζίτη στην κάτω γνάθο.
Το δόντι αυτό βρέθηκε σε ένα σπήλαιο στη Σιβηρία και φέρει ενδείξεις «οδοντιατρικών εργασιών» που έγιναν με ένα μικρό, πέτρινο εργαλείο, για να απομακρυνθεί το χάλασμα και να μειωθεί ο πόνος.
Οι ερευνητές λένε ότι το δόντι είναι η απόδειξη ότι οι Νεάντερταλ ήταν ικανοί να κάνουν «οδοντιατρικές εργασίες» δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν από το δικό μας είδος. Είναι μια ακόμη απόδειξη των τεχνικών δεξιοτήτων και των γνώσεων που είχαν τα εξαφανισμένα ξαδέλφια του Homo sapiens.
Το δόντι ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Τσαγκίρσκαγια της Ρωσίας, μια τοποθεσία πλούσια σε απολιθώματα Νεάντερταλ, στην αριστερή όχθη του ποταμού Τσαρίς, στους πρόποδες της οροσειράς Αλτάι, στη νότια Σιβηρία.
Σκόπιμη τροποποίηση και όχι για τυχαία φθορά
Στο κέντρο του γομφίου υπάρχει μια βαθιά τρύπα που φτάνει μέχρι τον πολφό, όπου βρίσκονται οι νευρικές απολήξεις και τα αιμοφόρα αγγεία. Τα σημάδια στο δόντι και το σχήμα της τρύπας δείχνουν ότι επρόκειτο για σκόπιμη τροποποίηση και όχι για τυχαία φθορά. Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι ο «πονεμένος» Νεάντερταλ έζησε για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα χρησιμοποιώντας αυτό το δόντι μετά την «επέμβαση».
Πειράματα που έγιναν σε τρία δόντια σύγχρονων ανθρώπων δείχνουν ότι μια τρύπα τέτοιου σχήματος, με τα ίδια μοτίβα αυλακώσεων, θα μπορούσε να δημιουργηθεί με τη διάτρηση του γομφίου με ένα πέτρινο εργαλείο, παρόμοιο με εκείνα που βρέθηκαν στο σπήλαιο.
Το δόντι αυτό είναι το παλαιότερο γνωστό παράδειγμα «επεμβατικής οδοντιατρικής χειρουργικής», σύμφωνα με την αρχαιολόγο Ξένια Κολομπόβα, του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας και Εθνογραφίας του Σιβηρικού Παραρτήματος της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών. Η Κολομπόβα ήταν η επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης που δημοσιεύεται σήμερα στην επιστημονική επιθεώρηση PLOS One.
«Είναι σημαντικό, επειδή αποδεικνύει ότι οι Νεάντερταλ διέθεταν εξελιγμένες γνωστικές ικανότητες, μπορούσαν να σχεδιάσουν μια ιατρική στρατηγική, κάτι που καταρρίπτει την παρωχημένη άποψη ότι μόνο οι σύγχρονοι άνθρωποι επιδεικνύουν τέτοια συμπεριφορά», εξήγησε.
Researchers discovered that Neanderthals used prehistoric rhinoceros teeth as durable tools for shaping stone and processing materials. The findings reveal surprising levels of planning and ingenuity among our ancient relatives. pic.twitter.com/xjvuE0ya5a
— Ancient Origins (@ancientorigins) May 12, 2026
Πώς γινόταν η διαδικασία
«Η διαδικασία απαιτούσε να διαγνωστεί η πηγή του πόνου, να κατανοήσουν ότι η αφαίρεση του χαλασμένου ιστού θα ανακούφιζε τον ασθενή, να επιλέξουν σκόπιμα το κατάλληλο πέτρινο εργαλείο και να τρυπήσουν με ακρίβεια το δόντι, με ελεγχόμενες κινήσεις», περιέγραψε.
Ο Νεάντερταλ που υποβλήθηκε σε αυτήν την πρωτόγονη θεραπεία ήταν ενήλικος, όμως οι ερευνητές δεν ήταν σε θέση να καθορίσουν το φύλο του, με βάση μόνο το δόντι.
Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι οι Νεάντερταλ, συμπεριλαμβανομένου και εκείνου με το χαλασμένο δόντι, χρησιμοποιούσαν οδοντογλυφίδες για να απομακρύνουν τα υπολείμματα τροφής από τα δόντια τους.
Μέχρι σήμερα, οι παλαιότερες ενδείξεις οδοντιατρικής επέμβασης είχαν βρεθεί στο δόντι ενός Homo sapiens που ανακαλύφθηκε στην Ιταλία και ήταν ηλικίας περίπου 14.000 ετών. Το δόντι εκείνο είχε επίσης μια κουφάλα που την είχαν ξύσει και καθαρίσει με ένα πέτρινο εργαλείο.
Σωματώδεις και έξυπνοι
Οι Νεάντερταλ είχαν πιο στιβαρή σωματική διάπλαση από τους σύγχρονους ανθρώπους και μεγαλύτερα τόξα φρυδιών.
Ήταν έξυπνοι, χρησιμοποιούσαν περίπλοκες τεχνικές στο ομαδικό κυνήγι, δημιουργούσαν τέχνη, είχαν συμβολικά αντικείμενα και είχαν αναπτύξει προφορικό λόγο. Εξαφανίστηκαν πριν από περίπου 40.000 χρόνια. Οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα φέρουν στο DNA τους ένα μικρό ποσοστό DNA των Νεάντερταλ, λόγω της επιμιξίας τους με τους Homo sapiens.
Στην Τσαγκίρσκαγια οι Νεάντερταλ άνθισαν πριν από περίπου 59.000-49.000 χρόνια. Εκεί ήταν η βάση τους: τεμάχιζαν και κατανάλωναν κρέας βίσονα και αλόγου και μεγάλωναν τα παιδιά του, όπως δείχνουν τα νεογιλά δόντια που βρέθηκαν στη σπηλιά.
Η έτερη συγγραφέας της μελέτης, η Λίντια Ζότκινα, επισήμανε ότι η οδοντιατρική επέμβαση θα πρέπει να ήταν πολύ επώδυνη για τον ασθενή. «Νομίζω ότι είναι απόδειξη μιας εκπληκτικής δύναμης θέλησης. Ξέρετε πολλούς ανθρώπους που θα έκαναν μια τέτοια επέμβαση χωρίς αναισθητικό ή ειδικό εξοπλισμό; Ή κάποιους που θα την άντεχαν; Κάθε φορά που το σκέφτομαι, τους θαυμάζω», σχολίασε.
Βρήκαν τη σωστή τεχνική
Η τρύπα του τραπεζίτη κάλυπτε σχεδόν ολόκληρη τη μασητική επιφάνεια του δοντιού. Σύμφωνα με την Κολομπόβα, τα πειράματα έδειξαν ότι η αποτελεσματικότερη τεχνική για να επιτευχθεί αυτό θα ήταν μια περιστροφική κίνηση με το χέρι, χρησιμοποιώντας ένα μικρό, λίθινο εργαλείο. Η Ζότκινα έκανε τα πειράματά της με ένα μικρό εργαλείο από ίασπη. Παρόμοια εργαλεία έχουν βρεθεί στο σπήλαιο και ανάγονται στην εποχή της κατοίκησής του από τους Νεάντερταλ.
«Υποθέσαμε επίσης ότι η κοιλότητα που δημιουργήθηκε μπορεί να σφραγίστηκε με κάτι», με κάποια ουσία όπως το κερί, είπε η Ζότκινα, σημειώνοντας όμως ότι δεν έχουν βρεθεί τέτοιες αποδείξεις.
