Τεράστια είναι η συγκίνηση που έχουν προκαλέσει οι φωτογραφίες ντοκουμέντα των 200 της Καισαιριανής από την ημέρα της εκτέλεσής τους ανοίγοντας παράλληλα μια νέα συζήτηση για την αξιοποίησή τους.
Με αφορμή την δημοσιότητα που έχουν λάβει οι φωτογραφίες που ήρθαν στο φως από την ημέρα της δολοφονίας των 200 της Καισαριανής διαπρεπείς ιστορικοί καθηγητές και μελετητές της νεότερης περιόδου της ελληνικής Ιστορίας διατυπώνουν στο ΑΠΕ ΜΠΕ προτάσεις σχετικά με τα φωτογραφικά ντοκουμέντα.
«Η πρόσφατη εμφάνιση των φωτογραφιών που απεικονίζουν σκηνές της εκτέλεσης από τα γερμανικά στρατεύματα των 200 κομμουνιστών πατριωτών στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944, έθεσε στο προσκήνιο μια σειρά από ζητήματα ιστορικής μνήμης και διαχείρισης των υλικών κληρονομιών του παρελθόντος και μάλιστα ενός τόσο τραυματικού παρελθόντος», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης (καθηγητής Θεωρίας και Ιστορίας της Ιστοριογραφίας, ΕΚΠΑ και πρόεδρος Διοικούσας Επιτροπής Ιστορικού Αρχείου ΕΚΠΑ).
Άποψη με την οποία συμφωνεί κι ο καθηγητής Κοινωνικής Ιστορίας στο Παν/μιο Θεσσαλίας Πολυμέρης Βόγλης: «Οι φωτογραφίες από τις εκτελέσεις των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή προκάλεσαν ένα τεράστιο κύμα ενδιαφέροντος και συγκίνησης στη δημόσια σφαίρα τις τελευταίες μέρες στη χώρα μας».
Από την πλευρά του, ο Στράτος Δορδανάς (αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ) επισημαίνει: «Οι φωτογραφίες αυτές, πέρα από τα διάφορα ερωτήματα που θέτουν (εκτός της αυθεντικότητάς τους που πρέπει να θεωρείται δεδομένη) αξίζουν όσο “χίλιες λέξεις” και ακόμα περισσότερο γιατί προσθέτουν τόσο νέα πραγματολογικά στοιχεία όσο και εγείρουν το συναίσθημα, με τρόπο που άλλες πηγές δύσκολα κάνουν. Ωστόσο, λόγω ακριβώς του ειδικού βάρους τους αυξάνουν τις υποχρεώσεις όλων μας, της Πολιτείας πρωτίστως και συμπεριλαμβανομένης».
Διαπιστώνοντας πόσο η δύναμη της εικόνας βοηθά, να διαμορφωθεί η βαθιά και συνάμα ανθρώπινη παράμετρος της Ιστορίας, οι καθηγητές Ιστορίας, στέκονται στη βαθιά εντύπωση και συγκίνηση που προκάλεσαν στην κοινή γνώμη της χώρας μας οι ευγενείς φιγούρες των ανθρώπων αυτών, οι οποίες παράλληλα μας προσκαλούν να αναλογισθούμε πώς διαμορφώνεται η τελική μας σκέψη και προσέγγιση στα ιστορικά γεγονότα. «Οι λόγοι είναι πολλοί» σημειώνει ο κ. Βόγλης, τονίζοντας πως «ένας βασικός λόγος είναι ότι διαθέτουμε λίγα φωτογραφικά τεκμήρια για τις θηριωδίες των Ναζί στην κατεχόμενη Ελλάδα, και οι συγκεκριμένες φωτογραφίες αποτελούν μια αδιάψευστη απόδειξη της αγριότητας των μαζικών εκτελέσεων, οι οποίες δεν αφορούν μόνο για τους 200 της Πρωτομαγιάς του 1944 αλλά και τους χιλιάδες άλλους που εκτελέστηκαν σε άλλα μέρη της Ελλάδας στο πλαίσιο των αντιποίνων. Ένας άλλος λόγος είναι ότι πρωταγωνιστές στις φωτογραφίες είναι τα θύματα. Οι μελλοθάνατοι αποκτούν πλέον πρόσωπο λίγο πριν την εκτέλεσή τους».
Και προσθέτει: «δεν μπορούμε να μην συγκλονιστούμε από την στάση τους καθώς βαδίζουν προς τον θάνατο: αγέρωχοι, με το κεφάλι ψηλά (και με περιφρόνηση προς τον Γερμανό φωτογράφο). Δεν μπορούμε να μην συγκινηθούμε από την αξιοπρέπεια και το φρόνημά τους όταν πλέον έχουν παραταχθεί και αντικρύζουν το εκτελεστικό απόσπασμα. Πλέον αντιλαμβανόμαστε ότι όσα έλεγαν οι παλαιότερες γενιές για τους αγωνιστές της Αντίστασης μπορεί να φαίνονταν στερεοτυπικά επαναλαμβανόμενες αφηγήσεις αλλά βασίζονταν σε βιωμένες εμπειρίες». Μία διαπίστωση που ήλθε να επικυρώσει με τον καλλίτερο δυνατό τρόπο το Υπουργείο Πολιτισμού κηρύσσοντας το σύνολο των φωτογραφιών αυτών ως μνημείο της νεότερης Ιστορίας μας.
Όμως παράλληλα με τη δύναμη της εικόνας, που μπορεί να μας βοηθά να προσλάβουμε τη μεγάλη σημασία που έχουν τα κοσμοϊστορικά γεγονότα -γιατί ας αναρωτηθούμε ποια θα ήταν η εικόνα που θα είχαμε δίχως την εικόνα για μεγάλες στιγμές, όπως το Ολοκαύτωμα, το Βιετνάμ, τον Ισπανικό Εμφύλιο ή πάλι τη Μικρασιατική Καταστροφή, τις άλλες γερμανικές θηριωδίες στα Καλάβρυτα ή την Κρήτη- εάν είχαμε μόνο τις διηγήσεις και χωρίς την καταλυτική δύναμη από τις αποτρόπαιες εικόνες του ολέθρου που τις συνοδεύουν, οι φωτογραφίες από τις εκτελέσεις της Καισαριανής, μοιραία εγείρουν κι ορισμένα ερωτήματα. «Είναι γνωστό εδώ και χρόνια πως η παλαιότερη ένδεια φωτογραφικού υλικού για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η αποτύπωση μέσω του φακού γεγονότων που ακόμα και σήμερα θεωρούνται εγκλήματα πολέμου και διαρκή εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας έχει δώσει τη θέση της σε μια σταδιακή πληθώρα τέτοιου είδους τεκμηρίων. Είναι βέβαιο πως στο μέλλον θα έρθουν στην επιφάνεια και άλλες φωτογραφίες -με το ίδιο μάλλον τρόπο- σχετικές με τη δράση του γερμανικού στρατού Κατοχής στην Ελλάδα (εδώ δεν θα πρέπει να ξεχνάμε τους Ιταλούς και τους Βούλγαρους). Αρκεί μόνο μια μικρή πλοήγηση στο διαδίκτυο αλλά και σε ξένα αρχεία (ιδίως γερμανικά) για να επιβεβαιωθεί η παραπάνω προσδοκία, έχοντας επίσης κατά νου ιδιωτικές φωτογραφικές συλλογές Ελλήνων ιδιωτών που αποκτήθηκαν μέσω αγοράς σειράς φωτογραφικών άλμπουμ Γερμανών από την περίοδο της Κατοχής» τονίζει ο καθηγητής Δορδανάς.
«Εάν η απόκτηση των φωτογραφιών από το ελληνικό Δημόσιο ήταν η πλέον ενδεδειγμένη λύση για τη συγκεκριμένη περίπτωση, από την άλλη πλευρά τα ερωτήματα παραμένουν. Αφενός, για μια σειρά από ζητήματα που αφορούν τις διαδικασίες για την προέλευση και την τύχη αυτών των τεκμηρίων, αλλά και τις διαδικασίες διεκδίκησης και απόκτησής τους. Είναι ανάγκη να ξεκαθαρίσει το τοπίο αναφορικά με τους φορείς που εμπλέκονται σε όλες αυτές τις διαδικασίες. Και αφετέρου για τη συνολική αντίληψη της διαχείρισης του πρόσφατου παρελθόντος από την Πολιτεία», υπογραμμίζει ο κ. Καραμανωλάκης.
«Απέναντι σε αυτή την αναμενόμενη φωτογραφική ”κοσμογονία” ποια χρειάζεται να είναι η δική μας βέλτιστη στάση; Η ευαισθησία είναι συνώνυμη της ιστορικής αλήθειας και του τρόπου μελέτης και θέασης του παρελθόντος, δεν μπορεί να εκδηλώνεται με ”δύο μέτρα και σταθμά”, δεν βοηθά στην κατανόηση η οποιαδήποτε αναμόχλευση του κατοχικού παρελθόντος που σχεδόν μηχανιστικά καταλήγει στο ζήτημα των επανορθώσεων. Από την άλλη, είναι υποχρέωση της Πολιτείας να ενισχύσει την έρευνα μέσα από την υποστήριξη ερευνητικών προγραμμάτων, ανήκει στον θεσμικό της ρόλο η επίδειξη μιας συστηματικότητας και συνέπειας που θα έχει ως γνώμονα την προαγωγή της αντικειμενικής γνώσης και τη διάχυσή της σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης στον αντίποδα της πολιτικής εργαλειοποίησης του παρελθόντος», προσθέτει από την πλευρά του ο κ. Δορδανάς.
Σύμφωνα με τους έμπειρους ιστορικούς, η δημοσίευση των φωτογραφιών από την Καισαριανή αποτελεί μία καλή ευκαιρία για να ξεκινήσει μία ευρύτερη συζήτηση σε πολλά επίπεδα, όχι απλώς ακαδημαϊκά, αλλά και στη σφαίρα του δημοσίου διαλόγου, για περιόδους ταραγμένες της πρόσφατης Ιστορίας κι οι οποίες χρειάζεται, εν πολλοίς, να “απενοχοποιηθούν” από τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα του παρελθόντος.
«Για αρκετά χρόνια κάποιοι επιχείρησαν συστηματικά να υποβαθμίσουν και να απαξιώσουν την Αντίσταση. Αυτές οι φωτογραφίες μάς υπενθυμίζουν ότι η Αντίσταση ήταν μια ιστορία αγώνων και θυσιών και επιβεβαιώνουν γιατί η Αντίσταση κατέχει κομβική θέση στην μνήμη της ελληνικής κοινωνίας. Και μάς προκαλούν έντονα συναισθήματα τόσες δεκαετίες μετά, γιατί συνθέτουν μια αφήγηση που προβάλλει ένα «ένδοξο» παρελθόν απέναντι στο θλιβερό παρόν που ζούμε: τον ηρωισμό της Αντίστασης», τονίζει ο Πολυμέρης Βόγλης.
«Ζούμε σε μια χώρα όπου σημαντικό ιστορικό παρελθόν είναι μόνο το αρχαιοελληνικό ή έστω το βυζαντινό· η πρόσφατη ιστορία μας αποτελεί μια άγνωστη χώρα και τα τεκμήριά της λογίζονται είτε ως ασήμαντα είτε ως πολιτικά φορτισμένα. Κλειστά αρχεία ( λ.χ. τα αρχεία των Σωμάτων Ασφαλείας ή της Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών), εγκαταλελειμμένοι τόποι μνήμης ( το Μπλόκ 15 στο Χαϊδάρι ή η Μακρόνησος) και παράλληλα σχέδια για ”αξιοποίηση” που δεν λαμβάνουν υπόψη τη σημασία και το βάρος του τόπου (τα πρόσφατα σχέδια για τον διαγωνισμό αναφορικά με τη Γυάρο). Σε ένα κράτος όπου στην πρωτεύουσά του δεν υπάρχει ένα Μουσείο Εθνικής Αντίστασης, ενώ ακόμη περιμένουμε το Μουσείο για τον αντιδικτατορικό αγώνα (1967-1974), η ιστορία των φωτογραφιών ας ελπίσουμε ότι μπορεί να αποτελέσει το έναυσμα ενός δημοσίου διαλόγου για αυτά τα μοναδικά ίχνη του πρόσφατου παρελθόντος. Ίχνη που διασώζουν τη μνήμη και συνιστούν μοναδικές πηγές για τη μελέτη του παρελθόντος. Αλλά παράλληλα μπορούν να αποτελέσουν ορόσημα για το παρόν και το μέλλον, σύμβολα και φάρους της αξιοπρέπειας και κυρίως της αντίστασης», καταλήγει από την πλευρά του ο κ. Καραμανωλάκης.
«Δεν είμαι βέβαιος σε ποιον βαθμό συμβάλλει η συζήτηση για την ίδρυση ενός νέου Μουσείου, όταν αφενός υπάρχουν αρχεία και φορείς που μπορούν να ”υποδεχτούν” τις φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής και αφετέρου όταν ανάλογες τέτοιες πρωτοβουλίες καλούνται να υπερβούν πολλά εμπόδια για να λειτουργήσουν ή να συνεχίσουν να είναι λειτουργικά. Αντίθετα, είναι μια καλή ευκαιρία τώρα να ξανασυζητήσουμε για τους πόρους που διαθέτει η Πολιτεία στην ιστορική έρευνα, για την αξιοποίηση ενός επιστημονικού δυναμικού υψηλού επιπέδου και για την υποχρέωσή της να αντιμετωπίζει με εντιμότητα το παρελθόν, πολύ περισσότερο το τραυματικό παρελθόν, χωρίς πολιτικές αγκυλώσεις και μικροκομματικές σκοπιμότητες», υποστηρίζει από την πλευρά του ο κ. Δορδανάς.
Οι φωτογραφίες των εκτελεσθέντων στην Καισαριανή είναι εύλογο ότι ανοίγουν ξανά ένα κεφάλαιο τραυματικό μεν, αλλά συνάμα γόνιμο για την έρευνα και συνάμα για να αναδιατυπωθούν πολλές από τις προσλήψεις των γεγονότων, όπως και για τους πρωταγωνιστές τους στη σύγχρονη Ιστορία της Ελλάδας. Η πρωτοβουλία του Υπουργείου δίνει ελπίδες πως μπορεί να ξανανοίξει ένας διάλογος για το πώς αντιλαμβανόμαστε τα ιστορικά γεγονότα που διέπλασαν εν πολλοίς και τη σημερινή ουσία της μεταπολεμικής και σύγχρονης κοινωνίας στη χώρα μας κι ευελπιστούμε όλοι πως η συζήτηση που αχνοφαίνεται ν’ ανοίγει θα συνεχισθεί καλοπροαίρετα και στο μέλλον.
