Μια σχετικά υποτονική Σύνοδος Κορυφής στις Βρυξέλλες κατέληξε να μοιάζει με «κηδεία» για την παγκόσμια τάξη πραγμάτων δεκαετιών που πλέον φαίνεται να καταρρέει οριστικά, με τις σχέσεις ΕΕ-ΗΠΑ να βαδίζουν σε αχαρτογράφητα νερά.
«Δεν υπάρχει επιστροφή». Αυτό ήταν το μήνυμα των Ευρωπαίων ηγετών που συγκεντρώθηκαν στις Βρυξέλλες την Πέμπτη. Παρόλο που αυτή η έκτακτη Σύνοδος Κορυφής -η οποία συγκλήθηκε ως απάντηση στις απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για κατάληψη της Γροιλανδίας- εξελίχθηκε σε πολύ λιγότερο δραματική συνάντηση, καθώς ο Αμερικανός πρόεδρος υπαναχώρησε 24 ώρες νωρίτερα, η σιωπηρή συνειδητοποίηση ότι η Ευρώπη πέρασε τον δικό της «Ρουβίκωνα» μετά το 1945 ήταν, αν μη τι άλλο, ακόμη πιο εντυπωσιακή γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, σχολιάζει το Politico.
Ο Γάλλος Πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και ο Γερμανός Καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, οι δύο ισχυρότεροι ηγέτες της ΕΕ που τελευταία δεν συμφωνούσαν σε πολλά, εμφανίστηκαν ενωμένοι προειδοποιώντας ότι η διατλαντική κρίση οδήγησε το μπλοκ σε μια σκληρή νέα πραγματικότητα: μια πραγματικότητα στην οποία η Ευρώπη πρέπει να αποδεχθεί την ανεξαρτησία της.
«Γνωρίζουμε ότι πρέπει να εργαστούμε ως μια ανεξάρτητη Ευρώπη», δήλωσε η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, στους δημοσιογράφους μετά το πέρας της πεντάωρης συνάντησης.
Η ρήξη με το παρελθόν
Ενώ, σε αντίθεση με τις πρόσφατες συνόδους κορυφής της ΕΕ, δεν υπήρξαν διαφωνίες, διαμάχες ή ακόμα και αποφάσεις που έπρεπε να ληφθούν, η συνάντηση σηματοδότησε μια σιωπηρή συμφωνία, σύμφωνα με τέσσερις Ευρωπαίους διπλωμάτες και έναν αξιωματούχο με γνώση των συζητήσεων των ηγετών, ότι υπάρχει πλέον μια μοιραία ρήξη μεταξύ της παλιάς και της νέας τάξης πραγμάτων – του τρόπου με τον οποίο λειτουργούσε η Δύση από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και όσων βρίσκονται μπροστά μας.
Παρόλο που η νοοτροπία προς την ανεξαρτησία κυοφορούνταν εδώ και χρόνια -ήδη από τότε που ο Τραμπ εισήλθε για πρώτη φορά στον Λευκό Οίκο το 2017- οι άνευ προηγουμένου απειλές του για τη Γροιλανδία λειτούργησαν ως μια ξαφνική προειδοποίηση. Αυτό τους ανάγκασε να λάβουν μέτρα που θα ήταν αδιανόητα ακόμη και πριν από λίγους μήνες, ανέφεραν οι πηγές.
Η στιγμή του «Ρουβίκωνα»
Σε όλους τους αξιωματούχους που παραχώρησαν συνέντευξη για το άρθρο αυτό δόθηκε η δυνατότητα να μιλήσουν υπό το καθεστώς της ανωνυμίας, ώστε να μπορέσουν να μιλήσουν ελεύθερα για τη Σύνοδο Κορυφής, η οποία διεξήχθη κεκλεισμένων των θυρών.
«Αυτή είναι η στιγμή του Ρουβίκωνα», δήλωσε ένας Ευρωπαίος διπλωμάτης από χώρα της ανατολικής πτέρυγας, έχοντας γνώση των συζητήσεων των ηγετών. «Είναι μια θεραπεία σοκ. Η Ευρώπη δεν μπορεί να επιστρέψει στον τρόπο που ήταν πριν. Οι ηγέτες το λένε αυτό εδώ και μέρες». Το πώς θα μοιάζει αυτός ο νέος δρόμος είναι -ως συνήθως- μια συζήτηση για μια άλλη φορά.
Αλλά υπήρξαν ενδείξεις γι’ αυτό αυτή την εβδομάδα. Η αρχική αντίδραση των ηγετών της ΕΕ στην κρίση της Γροιλανδίας -το «πάγωμα» μιας εμπορικής συμφωνίας ΕΕ-ΗΠΑ, η αποστολή στρατευμάτων στη Γροιλανδία, η απειλή για επιβολή σαρωτικών εμπορικών αντιποίνων κατά των ΗΠΑ- λειτούργησε ως μια πρόγευση αυτού που μπορεί να ακολουθήσει.
Ενιαία αντίδραση
Μεταξύ τους, και στη συνέχεια δημόσια, οι ηγέτες υπογράμμισαν ότι αυτή η ταχεία, ενιαία αντίδραση, δεν μπορεί να είναι μια μεμονωμένη περίπτωση. Αντίθετα, θα πρέπει να καθορίσει την προσέγγιση του μπλοκ σχεδόν στα πάντα. «Δεν μπορεί να είναι η ενεργειακή ασφάλεια ή η άμυνα, δεν μπορεί να είναι η οικονομική ισχύς ή η εμπορική εξάρτηση, πρέπει να είναι τα πάντα, όλα μαζί», ανέφερε ένας από τους διπλωμάτες.
Ένα βασικό χαρακτηριστικό της νέας προσπάθειας της Ευρώπης για ανεξαρτησία είναι ένας βαθμός ενότητας που για μεγάλο διάστημα παρέμενε ανέφικτος για την Ένωση. Για τις χώρες στην ανατολική πτέρυγα του μπλοκ, η θέση τους στην πορεία μιας επεκτατικής Ρωσίας αποτελούσε εδώ και καιρό τη βάση μιας σχεδόν θρησκευτικής πίστης στο ΝΑΤΟ -στο οποίο μια αξιόπιστη Αμερική διέθετε τον μεγαλύτερο στρατό και εγγυόταν την άμυνα όλων των άλλων μελών- και στην ικανότητά του να αποτρέπει τη Μόσχα.
Μια αίσθηση υπαρξιακής εξάρτησης από τις ΗΠΑ κρατούσε αυτές τις χώρες σταθερά στο στρατόπεδο της Ουάσιγκτον, οδηγώντας σε διαφωνίες με χώρες πιο δυτικά, όπως η Γαλλία, που υποστηρίζουν τη «στρατηγική αυτονομία» για την Ευρώπη. Τώρα, η Γαλλία δεν είναι η εξαίρεση. Ακόμη και χώρες που είναι άμεσα εκτεθειμένες στον επεκτατισμό της Ρωσίας δείχνουν προθυμία να συνταχθούν με την προσπάθεια για ανεξαρτησία.
Η Εσθονία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η μικρή χώρα της Βαλτικής δήλωσε την περασμένη εβδομάδα ότι θα εξέταζε το ενδεχόμενο αποστολής στρατευμάτων στη Γροιλανδία ως μέρος μιας «διερευνητικής αποστολής» οργανωμένης από το ΝΑΤΟ. Το Ταλίν δεν κατέληξε να στείλει στρατιώτες – αλλά και μόνο το γεγονός ότι άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο ήταν αξιοσημείωτο.
«Όταν η Ευρώπη δεν είναι διχασμένη, όταν στεκόμαστε ενωμένοι και όταν είμαστε σαφείς και ισχυροί, επίσης και στην προθυμία μας να υπερασπιστούμε τους εαυτούς μας, τότε θα υπάρξουν αποτελέσματα», δήλωσε η Δανή Πρωθυπουργός Μέτε Φρεντέρικσεν. «Νομίζω ότι μάθαμε κάτι τις τελευταίες ημέρες και εβδομάδες».
Η Πολωνία, ένας από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές των ΗΠΑ, βγήκε επίσης από την παραδοσιακή «ζώνη ασφαλείας» της. Στις συζητήσεις για τον τρόπο αντίδρασης, ο Πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ έδειξε διαλλακτικότητα ως προς την ενεργοποίηση του Μηχανισμού Αποτροπής Εξαναγκασμού (Anti-Coercion Instrument) της ΕΕ – ένα ισχυρό εργαλείο εμπορικών αντιποίνων που επιτρέπει τον περιορισμό επενδύσεων από κράτη που ασκούν απειλές, σύμφωνα με τους διπλωμάτες.
«Πάντα σεβόμασταν και αποδεχόμασταν την αμερικανική ηγεσία», δήλωσε ο Τουσκ. «Αλλά αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα στην πολιτική μας είναι η εμπιστοσύνη και ο σεβασμός μεταξύ των εταίρων μας εδώ, όχι η κυριαρχία και ο εξαναγκασμός. Αυτό δεν λειτουργεί».
Μαθαίνοντας το μάθημα
Μια παρόμοια συνειδητοποίηση εδραιώνεται στις χώρες του ευρωπαϊκού βορρά που παραδοσιακά υποστηρίζουν το ελεύθερο εμπόριο. Ενώ έθνη όπως η Δανία, η Σουηδία και οι Κάτω Χώρες έχουν ιστορικά αντιταχθεί σε οποιαδήποτε κίνηση θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την εμπορική τους σχέση με τις ΗΠΑ, οι χώρες αυτές έδειξαν επίσης προθυμία για τη λήψη αντιποίνων κατά του Τραμπ.
«Αυτή είναι μια νέα εποχή όπου δεν πρόκειται πλέον να βασιζόμαστε σε αυτούς», δήλωσε ένας τέταρτος Ευρωπαίος διπλωμάτης. «Τουλάχιστον όχι για τρία χρόνια», όσο ο Τραμπ παραμένει στην εξουσία. «Αυτό [η κρίση της Γροιλανδίας] ήταν ένα τεστ. Μάθαμε το μάθημα».
Ακόμη και η Γερμανία, της οποίας η πολιτική κουλτούρα καθορίστηκε για δεκαετίες από την πίστη στη διατλαντική σχέση, αμφισβητεί πλέον τις παλιές παραδοχές. Ο Μερτς άφησε να εννοηθεί ότι η Γερμανία θα μπορούσε να συμφωνήσει με μια σκληρή εμπορική απάντηση κατά των ΗΠΑ.
Ενώ Ευρωπαίοι διπλωμάτες και αξιωματούχοι απέδωσαν σε αυτές τις κινήσεις τη συμβολή τους στην αλλαγή γνώμης του Τραμπ σχετικά με τις απειλές του για τους δασμούς, προειδοποίησαν ότι τώρα επιβάλλονται περαιτέρω δύσκολες επιλογές. «Πρέπει να έχουμε τον έλεγχο της δικής μας ατζέντας», πρόσθεσε ο τέταρτος διπλωμάτης. «Ουκρανία, παραγωγικότητα, ανταγωνιστικότητα, ασφάλεια, στρατηγική αυτονομία. Το μάθημα δεν είναι να λέμε όχι στα πάντα».
