Τα αρχαιότερα γνωστά ξύλινα εργαλεία παγκοσμίως, που χρησιμοποιήθηκαν πριν από 430.000 χρόνια, ανακάλυψε στη Μεγαλόπολη Αρκαδίας μια διεθνής ομάδα ερευνητών από τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ελλάδα. «Αυτή η περιοχή ήταν πολύ σημαντική για την εξέλιξη του ανθρώπου σε όλη την Ευρώπη» επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Ελληνίδα επικεφαλής της έρευνας, παλαιοανθρωπολόγος, Κατερίνα Χαρβάτη.
Τα ευρήματα προέρχονται από την αρχαιολογική θέση Μαραθούσα 1, που χρονολογείται στην Κατώτερη Παλαιολιθική περίοδο, μια περίοδο που ξεκίνησε πριν από 2,5 εκατομμύρια χρόνια, διήρκεσε ως περίπου το 300.000 π.Χ. και χαρακτηρίστηκε από την εμφάνιση των πρώιμων ανθρώπων (ανθρωπίνοι) και των πρώτων εργαλείων.
Η ανασκαφή στην περιοχή της Μεγαλόπολης είναι μακροχρόνια, από το 2013 οπότε κατά τη διάρκεια επιφανειακής έρευνας ανακαλύφθηκε η θέση Μαραθούσα 1 μέχρι το 2019, οπότε σταμάτησε η συστηματική ανασκαφή. Κατά τη διάρκεια της ανασκαφής βρέθηκαν λίθινα και οστέινα τέχνεργα, αντικείμενα δηλαδή που έχουν υποστεί επεξεργασία από τον άνθρωπο, αλλά και οστά θηλαστικών. Όμως, το ενδιαφέρον των ερευνητών συγκέντρωσε και κάτι ακόμα πιο σπάνιο: ξύλινα ευρήματα, τα οποία μελετήθηκαν ενδελεχώς.
Σε επιστημονικό άρθρο, με επικεφαλής την καθηγήτρια Κατερίνα Χαρβάτη, διευθύντρια του Senckenberg Centre for Human Evolution and Palaeoenvironment του Πανεπιστημίου του Tübingen, και την Δρ. Ανέμικε Μιλκς (Annemieke Milks) του Πανεπιστημίου του Reading, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PNAS, παρουσιάζεται η μελέτη 144 ξύλινων ευρημάτων της ανασκαφής της περιόδου 2015-2019.
Από τη μελέτη αυτή προέκυψε με βεβαιότητα ότι δύο ευρήματα είναι ξύλινα εργαλεία. Το ένα είναι ένα κομμάτι μικρού κορμού σκλήθρου, σαν ραβδί, που φέρει σαφή σημάδια επεξεργασίας και σημάδια χρήσης και πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε για σκάψιμο στις όχθες της λίμνης ή για την αφαίρεση φλοιού δέντρων.
Το δεύτερο είναι ένα πολύ μικρό κομμάτι ξύλου από ιτιά ή λεύκα, το οποίο επίσης παρουσιάζει σημάδια επεξεργασίας και πιθανά σημάδια χρήσης. Το εύρημα αυτό αποτελεί έναν άγνωστο μέχρι σήμερα τύπο εργαλείου και οι ερευνητές δεν έχουν καταλήξει σε συμπεράσματα για τη χρήση του. «Το εργαλείο αυτό διευρύνει τους ορίζοντες και τη γνώση μας για την τεχνολογία με την οποία δημιουργούσαν τα εργαλεία», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η επικεφαλής της μελέτης, Κατερίνα Χαρβάτη, κορυφαία ειδική στην ανθρώπινη εξέλιξη.
Ένα τρίτο εύρημα που αναφέρεται στη δημοσίευση, ένα μεγαλύτερο κομμάτι κορμού σκλήθρου με βαθιές αυλακώσεις, φαίνεται να έχει διαμορφωθεί από μεγάλο σαρκοφάγο ζώο, πιθανώς αρκούδα, και όχι από άνθρωπο, σύμφωνα με τους ερευνητές. Επίσης, παρουσιάζονται άλλα πέντε ευρήματα, τα οποία είναι πιθανό να αποτελούν τέχνεργα, ωστόσο χρειάζονται περαιτέρω μελέτες για να βγει ασφαλές συμπέρασμα.
Μοναδικές συνθήκες για τη διατήρηση ξύλινων αντικειμένων
Η θέση χρονολογείται στα 430.000 χρόνια πριν από σήμερα, ως εκ τούτου τα ευρήματα αυτά είναι τα αρχαιότερα ξύλινα τέχνεργα που έχουν βρεθεί ποτέ μεταθέτοντας τη χρονολόγηση της χρήσης αυτού του τύπου εργαλείων κατά τουλάχιστον 40.000 χρόνια στο παρελθόν. Όπως επισημαίνουν οι ερευνητές, τα παλαιότερα γνωστά μέχρι σήμερα ξύλινα εργαλεία προέρχονται από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Ζάμπια, τη Γερμανία και την Κίνα και περιλαμβάνουν δόρατα, σκαπτικά ραβδιά και λαβές εργαλείων. Ωστόσο, όλα είναι πιο πρόσφατα από τα ευρήματα της Μαραθούσας 1. Το μόνο αρχαιότερο τεκμήριο χρήσης ξύλου προέρχεται από την θέση Kalambo Falls στη Ζάμπια, που χρονολογείται περίπου στα 476.000 χρόνια πριν. Ωστόσο, αυτό δεν χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο, αλλά ως δομικό υλικό.
Η Μαραθούσα έχει μοναδικές συνθήκες για τη διατήρηση τέτοιων οργανικών ευρημάτων. Στην περιοχή της Μαραθούσας υπήρχε μια λίμνη, άλλοτε πιο βαθιά, άλλοτε πιο ρηχή για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια κατά την Κατώτερη Παλαιολιθική περίοδο. «Τα ευρήματα θάφτηκαν πολύ γρήγορα στα παράλια της λίμνης ή κάτω από ρηχό νερό, ιδανικές συνθήκες για να μην χαλάσουν ή να μην αποσυντεθούν τα οργανικά στοιχεία», εξηγεί η κ. Χαρβάτη.
Καθώς η εύρεση ξύλινων αντικειμένων και άλλων ευρημάτων από οργανικό υλικό είναι σπάνια, εξαιτίας της ευαίσθητης φύσης τους, και άρα η σχετική βιβλιογραφία είναι περιορισμένη, η μελέτη τους γίνεται από επιστήμονες εξειδικευμένους σε ξύλο και άλλες οργανικές ουσίες.
«Εξετάσαμε προσεκτικά όλα τα ξύλινα ευρήματα, παρατηρώντας τις επιφάνειές τους στο μικροσκόπιο. Βρήκαμε σημάδια από τεμαχισμό και χαρακώσεις σε δύο αντικείμενα – σαφείς ενδείξεις ότι τα είχαν διαμορφώσει οι πρώιμοι άνθρωποι», σημειώνει η Δρ. Ανέμικε Μιλκς (Annemieke Milks) από το Πανεπιστήμιο του Reading, ειδική στα πρώιμα ξύλινα εργαλεία.
Η μελέτη των ευρημάτων, στο εργαστήριο της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, έγινε με ισχυρά μικροσκόπια και αξονική τομογραφία, προκειμένου να διαπιστωθεί κατά πόσο η επεξεργασία τους προέρχεται από άνθρωπο. Επιπλέον, καθώς τα αντικείμενα αυτά είναι πολύ ευαίσθητα, η διατήρησή τους στο εργαστήριο έγινε σε ειδικές συνθήκες, μέσα σε πλαστικές σακούλες με αποσταγμένο νερό, που φυλάσσονται στο ψυγείο.
Περιοχή καταφύγιο
Στη Μαραθούσα 1 έχουν βρεθεί επιπλέον πάνω από 2.000 λίθινα και οστέινα τέχνεργα, τα οποία υπογραμμίζουν την επιδεξιότητα και τις ποικίλες δραστηριότητες των ανθρώπων που κάποτε ζούσαν εκεί. Τα εργαλεία, λίθινα, οστέινα και ξύλινα, και τα σκελετικά κατάλοιπα ελεφάντων και άλλων ζώων, που έχουν βρεθεί στη θέση αυτή, υποδεικνύουν ότι το σημείο, που κάποτε βρισκόταν στην όχθη της πλειστοκαινικής λίμνης της Μεγαλόπολης, χρησιμοποιήθηκε από τους παλαιολιθικούς ανθρώπους για τη σφαγή ζώων πριν από περίπου 430.000 χρόνια.
Ήταν η περίοδος του Μέσου Πλειστόκαινου (συνολικά η περίοδος αυτή διαρκεί από περίπου 774.000 έως 129.000 χρόνια πριν), «μια κρίσιμη φάση στην εξέλιξη του ανθρώπου, κατά την οποία αναπτύχθηκαν πιο σύνθετες συμπεριφορές. Τα πρώτα αξιόπιστα στοιχεία για τη στοχευμένη τεχνολογική χρήση ξύλου χρονολογούνται από αυτή την περίοδο», περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κ. Χαρβάτη.
Μέσα από τη μελέτη των οργανικών και άλλων στοιχείων που διατηρήθηκαν στη θέση αυτή, οι ερευνητές επιχειρούν την ανασύσταση των κλιματικών συνθηκών που επικρατούσαν στην περιοχή, προκειμένου να βγάλουν συμπεράσματα για το κλίμα, το περιβάλλον και τη ζωή στη Μαραθούσα 1. «Οι άνθρωποι βρέθηκαν εκεί κατά τη διάρκεια παγετώδους περιόδου, οπότε οι συνθήκες ήταν κρύες. Αυτό υποδεικνύει έναν ρόλο αρκετά σημαντικό της συγκεκριμένης θέσης και γενικότερα του λεκανοπεδίου της Μεγαλόπολης ως καταφυγίου για πληθυσμούς ζώων, για τους ανθρώπους, αλλά και για φυτά στις πολύ σκληρές αυτές παγετώδεις συνθήκες. Την ίδια περίοδο, η κατοίκηση στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη θα ήταν πάρα πολύ δύσκολη ή αδύνατη. Αυτό μας υποδεικνύει πόσο σημαντική ήταν αυτή η περιοχή για την εξέλιξη του ανθρώπου στην Ευρώπη», τονίζει η κ. Χαρβάτη.
Στη μελέτη συμμετείχαν ερευνητές από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το Υπουργείο Πολιτισμού, την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Η έρευνα χρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας και το Γερμανικό Ίδρυμα Ερευνών.
Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση:
https://www.pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.2515479123
- Επισυνάπτονται φωτογραφίες των δύο ξύλινων εργαλείων. Στη φωτογραφία ID 13 απεικονίζεται μικρό ξύλινο εργαλείο, του οποίου η πιθανή χρήση δεν είναι γνωστή. Φωτογραφία: N.Thompson. Copyright: Katerina Harvati Στη φωτογραφία ID 39 απεικονίζεται σκαπτικό ή πολυλειτουργικό ραβδί. Φωτογραφία: Δ.Μιχαηλίδης. Copyright: Katerina Harvati
