Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει…
Λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί κι η μάνα το ζηλεύει.
Οι στίχοι του Διονύσιου Σολωμού από τους Ελεύθερους Πολιορκημένους δεν περιγράφουν απλώς ένα από τα πλέον εμβληματικά γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης, την Έξοδο του Μεσολογγίου.
Αποτυπώνουν την οριακή κατάσταση μιας κοινωνίας που δοκιμάζεται μέχρι τα όριά της, όπου η πείνα, η στέρηση και η κατάρρευση της κανονικότητας δεν οδηγούν άμεσα στην παράδοση, αλλά σε μια βαθύτερη, σχεδόν υπαρξιακή επιλογή: την επιλογή της αντοχής και της συνέχισης του αγώνα για την ανεξαρτησία μέχρι τέλους.
Υπό το πλαίσιο αυτό, η Έξοδος του Μεσολογγίου, δεν πρέπει να προσεγγίζεται μόνο μέσα από το πρίσμα της αυτοθυσίας και του ηρωισμού των Ελλήνων.
Πρέπει να αναλυθεί και ως ένα γεγονός όπου η κοινωνική ανθεκτικότητα μετατράπηκε σε συντελεστή ισχύος υπό συνθήκες ακραίας πίεσης και αποκλεισμού.
Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της πολύμηνης Πολιορκίας του Μεσολογγίου (από τον Απρίλιο του 1825 έως τον Απρίλιο του 1826), οι υπερασπιστές της πόλης βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια κατάσταση σχεδόν απόλυτης ασφυξίας.
Ο αποκλεισμός ήταν πολυεπίπεδος: στρατιωτικός, οικονομικός και σε μεγάλο βαθμό ψυχολογικός.
Οι ελλείψεις σε τρόφιμα και εφόδια, η εξάπλωση ασθενειών και η σταδιακή εξάντληση των διαθέσιμων μέσων συνιστούσαν συνθήκες που, με όρους σύγχρονης ανάλυσης, θα οδηγούσαν αναπόφευκτα σε κατάρρευση.
Και όμως, η πόλη του Μεσολογγίου και οι υπερασπιστές της δεν κατέρρευσαν με τον τρόπο που θα ανέμενε κανείς από μια καθαρά υλική εκτίμηση της ισχύος.
Παρέμειναν όρθιοι διατηρώντας τη συνοχή, το ηθικό και την επιχειρησιακή τους λειτουργία, μετατρέποντας την αντοχή τους σε παράγοντα συνέχισης της αντίστασης και σε μηχανισμό αποτροπής της άμεσης κατάρρευσης.
Για του λόγου το αληθές, η ανωτέρω αναφορά για την ανθεκτικότητα των Ελεύθερων Πολιορκημένων του Μεσολογγίου αποτυπώνεται με δραματική ακρίβεια και στις μαρτυρίες της εποχής.
Όπως καταγράφει ο Νικόλαος Κασομούλης (Ενθυμήματα Στρατιωτικά, Τόμος Γ΄), οι πολιορκημένοι κατέφυγαν ακόμη και σε χόρτα της θάλασσας και σε ποντικούς για να επιβιώσουν. Μιλά επίσης για τις ασθένειες που πολλαπλασιάζονταν και την φυσική αντοχή που εξαντλούνταν και παρόλα αυτά, το Μεσολόγγι παρέμενε όρθιο και δεν κατέρρεε.
Ακόμη και όταν η υλική κατάρρευση καθίσταται αναπόφευκτη, το Μεσολόγγι δεν παραδίδεται.
Όπως επίσης, αποτυπώνει με χαρακτηριστική ένταση ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, στο ποίημά του: «Ανδριάς του αοιδίμου Γρηγορίου του Ε΄ Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως», «Στον τάφο του κλεισμένο το Μισολόγγι σκέλεθρο, γυμνό, ξεσαρκωμένο, δεν παραδίδει τ’ άρματα, δε γέρνει το κεφάλι…/ Κρατεί για νεκροθάφτη του το Χρήστο τον Καψάλη».
Η ποιητική αυτή αποτύπωση δεν αποτελεί απλώς λογοτεχνική υπερβολή, αλλά αναδεικνύει με ακρίβεια τη βαθύτερη πραγματικότητα της πολιορκίας: ακόμη και υπό συνθήκες πλήρους αποδόμησης των υλικών μέσων, η κοινωνία διατηρεί τη βούληση αντίστασης.
Στο ίδιο πλαίσιο, η πράξη του Χρήστου Καψάλη συμβολίζει την ακραία έκφραση αυτής της επιλογής: την άρνηση της υποταγής ακόμη και μπροστά στην απόλυτη καταστροφή.
Η διάσταση αυτή της συλλογικής ανθεκτικότητας αποτυπώνεται με ιδιαίτερη ένταση και στην ποίηση του Κωστή Παλαμά.
Συγκεκριμένα, στο έργο του «Η δόξα στο Μισολόγγι», αναφέρει: «να ειπούν το φράχτη σου άπαρτο… τις γυναίκες σου, αντρών άρματα ζωσμένες… της Λευτεριάς, μες στων παιδιών τα χέρια τις πέτρες σου, όπλα», επισημαίνοντας ότι η αντίσταση δεν περιορίζεται στους μαχητές, αλλά διαχέεται στο σύνολο της κοινωνίας.
Η ποιητική αυτή αναπαράσταση αναδεικνύει μια κρίσιμη παράμετρο της πολιορκίας: το Μεσολόγγι δεν αμυνόταν μόνο ως στρατιωτική δύναμη, αλλά ως κοινωνικό σύνολο.
Η άμυνα του Μεσολογγίου εξελίχθηκε σε μια μορφή «ολικής κοινωνικής άμυνας», όπου η διάκριση μεταξύ μαχητών και αμάχων καθίσταται δυσδιάκριτη, καθώς το σύνολο του πληθυσμού ενσωματώθηκε στην προσπάθεια αντίστασης και άμυνας.
Συνεπώς, αυτό που σήμερα περιγράφεται ως whole-of-society approach δεν ήταν τότε θεωρητική κατασκευή, αλλά εμπειρική πραγματικότητα.
Υπό αυτή την έννοια, η ανθεκτικότητα δεν αποτελεί απλώς ψυχολογική στάση, αλλά λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος, μετατρέποντας μια πολιορκημένη πόλη σε ένα ενιαίο σύστημα άμυνας.
Μιλώντας για την ανθεκτικότητα του Μεσολογγίου θα πρέπει να επισημανθεί, ότι δεν στηριζόταν μόνο στο ηθικό και στρατιωτικό φρόνημα των κατοίκων, αλλά και στην έξοχη οχύρωση της πόλης -κατασκευάστηκε από τον μηχανικό Μιχαήλ Κοκκίνη- που καθιστούσε την άμυνα αποτελεσματική ακόμη και υπό τι πιο σκληρές συνθήκες.
Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα της εφημερίδας του Mάγερ «Eλληνικά χρονικά», στο φύλλο της 4ης Οκτωβρίου 1824, όπου μιλά για ένα θαύμα. Συγκεκριμένα αναφέρει:
«Eυφραίνεται η ψυχή ενός Έλληνος, όταν πλησιάζη εις τα τείχη του Mεσολογγίου. Πόσαι ιδέαι του διεγείρονται εις τον νουν, όταν βλέπη εξ οργυιάς χανδάκι να κατασταίνη νησί το Mεσολόγγι, εκεί όπου προ δύο χρόνων δεν ήτο παρά εν ασύμμετρον αυλάκι, το οποίον ημπορούσε να πηδήση ένας άνθρωπος! Όταν βλέπη κανονιοστάσια λιθόκτιστα με πέντε και δέκα κανόνια το καθένα εκεί όπου δεν ήταν παρά πεντέξη πλίνθοι κολλημένοι ένας επάνω εις τον άλλον, πεντέξη πέτρες μια επάνω εις την άλλην και μερικές κόφες με χώμα!
Ποίος μονάρχης επρόσταξε, ποίος βασιλικός θησαυρός εξώδευσε δια να γίνη αυτό το τόσον αναγκαίον, το τόσον σωτηριώδες εις την Eλλάδα έργον; Όποιος ξένος εμβαίνει εις την πόλιν, ερωτά και τον αποκρίνονται: H κοινή θέλησις, από το ένα μέρος, και τα κοινά εισοδήματα, ενωμένα με τας αυτοπροαιρέτους συνεισφοράς ολίγων φιλογενών, από το άλλο, ωχύρωσαν, καθώς βλέπεις, το Mεσολόγγι».
Από την ανωτέρω αναφορά καθίσταται σαφές, ότι τα οχυρωματικά έργα του Κοκκίνη αποτελούσαν τον πυρήνα της άμυνας, εξασφαλίζοντας ότι η πόλη μπορούσε να αντέξει πολυεπίπεδες επιθέσεις και να μετατρέψει την κοινωνική ανθεκτικότητα σε στρατηγικό συντελεστή ισχύος.
Υπό αυτό το πρίσμα, η κοινωνική ανθεκτικότητα στο Μεσολόγγι λειτούργησε ως πολλαπλασιαστής ισχύος.
Σε ένα περιβάλλον όπου η υλική ισχύς ήταν εξ ορισμού περιορισμένη, η ικανότητα της κοινωνίας να αντέχει και να συνεχίζει να λειτουργεί αποτέλεσε το στοιχείο εκείνο που εξισορρόπησε, έστω και προσωρινά, την ασυμμετρία.
Η ανθεκτικότητα μετέτρεψε την αδυναμία σε καθυστέρηση, και την καθυστέρηση σε στρατηγική επίδραση.
Η κορύφωση αυτής της διαδικασίας υπήρξε η ίδια η Έξοδος. Από στενά επιχειρησιακή σκοπιά, επρόκειτο για μια ενέργεια υψηλού ρίσκου, με περιορισμένες πιθανότητες επιτυχίας. Ωστόσο, η σημασία της δεν εξαντλείται στο άμεσο τακτικό αποτέλεσμα. Η Έξοδος λειτούργησε ως γεγονός υψηλής συμβολικής έντασης, το οποίο υπερέβη τα όρια του πεδίου της μάχης και εντάχθηκε στο ευρύτερο επίπεδο της στρατηγικής επίδρασης.
Η αντοχή του Μεσολογγίου και η δραματική της κατάληξη κινητοποίησαν τη διεθνή κοινή γνώμη, ενίσχυσαν το φιλελληνικό ρεύμα και συνέβαλαν στη διαμόρφωση πολιτικών συνθηκών ευνοϊκών για την ελληνική υπόθεση.
Το Μεσολόγγι, επομένως, προσφέρει ένα κρίσιμο μάθημα: η ισχύς δεν είναι μόνο συνάρτηση υλικών μέσων, αλλά και της ικανότητας ενός κοινωνικού συστήματος να απορροφά κραδασμούς, να προσαρμόζεται και να επιμένει.
Οι σύγχρονες συγκρούσεις, ιδίως εκείνες που χαρακτηρίζονται ως υβριδικές, καταδεικνύουν ότι η κοινωνική ανθεκτικότητα αποτελεί όχι απλώς υποστηρικτικό, αλλά κεντρικό παράγοντα.
Κράτη και κοινωνίες που διαθέτουν υψηλά επίπεδα ανθεκτικότητας μπορούν να αντέχουν παρατεταμένες πιέσεις — οικονομικές, στρατιωτικές, κοινωνικές, πληροφοριακές — χωρίς να καταρρέουν.
Αντιθέτως, συστήματα που εμφανίζουν χαμηλή συνοχή και περιορισμένη αντοχή είναι ευάλωτα ακόμη και σε πιέσεις χαμηλότερης έντασης.
Επομένως, το κρίσιμο ζήτημα για τις σύγχρονες κοινωνίες —ιδίως για εκείνες που λειτουργούν σε περιβάλλον σχετικής ευημερίας και σταθερότητας— είναι κατά πόσο διαθέτουν τα χαρακτηριστικά εκείνα που συγκροτούν την ανθεκτικότητα: κοινωνική συνοχή, εμπιστοσύνη στους θεσμούς, ικανότητα συλλογικής δράσης και προσαρμοστικότητα.
Η απουσία αυτών των στοιχείων δεν γίνεται απαραίτητα αντιληπτή σε περιόδους ομαλότητας, αλλά καθίσταται καθοριστική σε συνθήκες κρίσης.
Εν κατακλείδι η Έξοδος των Ελεύθερων Πολιορκημένων στο Μεσολόγγι δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό γεγονός προς τιμήν και μνήμη.
Συνιστά ένα διαχρονικό παράδειγμα του πώς μια κοινωνία, ακόμη και υπό τις πιο αντίξοες συνθήκες, μπορεί να μετατρέψει την αντοχή της σε παράγοντα ισχύος.
Η ανθεκτικότητα, σε αυτή την περίπτωση, δεν απέτρεψε την πτώση του Μεσολογγίου, αλλά καθόρισε την πορεία της Ελληνικής Επανάστασης και επιτάχυνε τις εξελίξεις προς τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου.
Σε έναν κόσμο όπου οι συγκρούσεις δεν περιορίζονται πλέον στο πεδίο της μάχης αλλά εκτείνονται στο οικονομικό, πληροφοριακό και κοινωνικό επίπεδο, το δίδαγμα του Μεσολογγίου παραμένει επίκαιρο: η ισχύς δεν μετριέται μόνο σε μέσα και αριθμούς. Μετριέται, πρωτίστως, στην ικανότητα μιας κοινωνίας να αντέχει, να οργανώνεται και να συνεχίζει.
Και σε αυτή την εξίσωση, η ανθεκτικότητα δεν είναι απλώς μια αρετή. Είναι συντελεστής ισχύος.
*Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος , Πολιτικός Επιστήμονας – Διεθνολόγος
