Οι αεροπορικές επιδρομές έχουν σταματήσει στη Γάζα. Οι Ισραηλινοί όμηροι που επέζησαν έχουν απελευθερωθεί και επέστρεψαν στις οικογένειές τους, ενώ εκατοντάδες Παλαιστίνιοι κρατούμενοι στο Ισραήλ έχουν επίσης επιστρέψει στις δικές τους.

Το πώς και πότε θα ξεδιπλωθεί το υπόλοιπο ειρηνευτικό σχέδιο του Ντόναλντ Τραμπ για τη Μέση Ανατολή δεν είναι ακόμα απολύτως σαφές, ενώ ήδη έχουν υπάρξει στιγμές που φάνηκε πως αυτή η εύθραυστη συμφωνία θα μπορούσε ακόμη και να καταρρεύσει. Κάτι τέτοιο συμβαίνει και τις τελευταίες ώρες, που Ισραήλ και Χαμάς αντάλλαξαν κατηγορίες για παραβίαση της εκεχειρίας στη Γάζα, εν μέσω εντάσεων σχετικά με τη ροή ανθρωπιστικής βοήθειας στην κατεστραμμένη περιοχή, την επιστροφή των σορών ομήρων και νέους θανάτους Παλαιστινίων από ισραηλινά πυρά.

Μάλιστα, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου, δήλωσε ότι είναι αποφασισμένος να διασφαλίσει ότι η Χαμάς θα επιστρέψει τις σορούς των ομήρων που παραμένουν στη Γάζα, προσθέτοντας ότι η μάχη «δεν έχει τελειώσει ακόμη». Σημειώνεται ότι στο πλαίσιο της εκεχειρίας, η Χαμάς επέστρεψε τους τελευταίους 20 επιζώντες ομήρους στο Ισραήλ, αλλά έχει παραδώσει μόνο 9 από τους 28 νεκρούς ομήρους, δηλώνοντας ότι χρειάζεται εξειδικευμένο εξοπλισμό για να ανασύρει τους υπόλοιπους από τα ερείπια της Γάζας. Μια πηγή δήλωσε στο CNN ότι το Ισραήλ πιστεύει ότι η Χαμάς έχει πρόσβαση σε τουλάχιστον έξι άλλες σορούς.

Στο Ισραήλ επικρατεί οργή λόγω αυτού, αν και οι ΗΠΑ υποβαθμίζουν το γεγονός υποστηρίζοντας ότι δεν συνιστά ουσιαστική παραβίαση της συμφωνίας. Πάντως, εκτός από τον Νετανιάχου, κι άλλοι Ισραηλινοί αξιωματούχοι προειδοποιούν ότι η χώρα θα μπορούσε να επιστρέψει στις μάχες εάν η Χαμάς δεν αφοπλιστεί και δεν τηρήσει τη συμφωνία. Το ερώτημα είναι αν οι απειλές του Ισραήλ για επιστροφή στο πεδίο των μαχών θα ασκήσουν πίεση σε άλλες χώρες να εντείνουν τις προσπάθειές τους και να πιέσουν τη Χαμάς να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις της.

Η Διεθνής Δύναμη Σταθεροποίησης

Η πολυπλοκότητα του αφοπλισμού μιας ομάδας όπως η Χαμάς και η ανασυγκρότηση της Γάζας – ενός θύλακα που έχει «ισοπεδωθεί» από ισραηλινά πλήγματα εδώ και δύο χρόνια – σε συνδυασμό με τη δημιουργία μιας διεθνούς δύναμης για τη σταθεροποίηση της περιοχής, αποτελούν ένα άνευ προηγουμένου εγχείρημα. Οι μεσολαβητές προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν αυτά τα ζητήματα, ενώ παράλληλα αγωνίζονται να μη χάσουν το μομέντουμ που έχει κερδηθεί για την κατάπαυση του πυρός.

Την Τετάρτη, ανώτεροι σύμβουλοι των ΗΠΑ υπογράμμισαν το μέγεθος του εγχειρήματος σε ενημέρωση προς δημοσιογράφους, παραδεχόμενοι τις δυσκολίες που υπάρχουν στην εφαρμογή του σχεδίου, αλλά και την αφοσίωση στην τήρηση της -ζωτικής σημασίας- εκεχειρίας.

Η ενημέρωση έλαβε χώρα μία ημέρα πριν από την ανάρτηση του Ντόναλντ Τραμπ, όπου προειδοποίησε τη Χαμάς ότι, αν συνεχίσει να σκοτώνει ανθρώπους στη Γάζα, «δεν θα έχουμε άλλη επιλογή από το να μπούμε μέσα και να τους σκοτώσουμε». «Εάν η Χαμάς συνεχίσει να σκοτώνει ανθρώπους στη Γάζα, κάτι που δεν ήταν μέρος της συμφωνίας, δεν θα έχουμε άλλη επιλογή από το να πάμε και να τους σκοτώσουμε», έγραψε στην πλατφόρμα Truth Social.

Σύμφωνα με το CNN, στην ενημέρωση, ανώτεροι σύμβουλοι των ΗΠΑ ανέφεραν ότι πολλές χώρες έχουν δηλώσει πρόθυμες να συμμετάσχουν στη λεγόμενη Διεθνή Δύναμη Σταθεροποίησης (International Stabilization Force) που θα αναλάβει την ασφάλεια της Γάζας, και η οποία αρχίζει τώρα να συγκροτείται με τη συμμετοχή αραβικών και μουσουλμανικών χωρών.

Ωστόσο, άλλοι Άραβες αξιωματούχοι δήλωσαν στο CNN αυτή την εβδομάδα ότι μια τέτοια δύναμη θα χρειαζόταν σαφή εντολή από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών και ζήτησαν σαφήνεια σχετικά με την ικανότητα της πολυεθνικής δύναμης πριν δεσμευτούν σε κάτι.

Ο αφοπλισμός της Χαμάς

Ένα άλλο αναπάντητο ερώτημα είναι αν η Χαμάς θα παραδώσει τα όπλα της, όπως επιβάλλει η συμφωνία. Η οργάνωση, από την έναρξη της εκεχειρίας, δεν έχει δείξει σημάδια προθυμίας να αφοπλιστεί. Από την ενημέρωση προκύπτει ότι οι ΗΠΑ κατανοούν την πολυπλοκότητα αυτής της αποστολής, με τους αξιωματούχους να αναφέρουν ότι η ανοικοδόμηση θα μπορούσε να ξεκινήσει σε περιοχές είναι «καθαρές» από τη Χαμάς, ακόμη και πριν η ομάδα αφοπλιστεί πλήρως.

Η Ράφα, στη νότια Γάζα, θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα για το πώς θα μοιάζει το υπόλοιπο τμήμα της Λωρίδας στο μέλλον. Ένας από τους αξιωματούχους των ΗΠΑ δήλωσε, σύμφωνα με το CNN, ότι η περιοχή είναι «καθαρή» από τη Χαμάς και, ως εκ τούτου, θα μπορούσε να είναι το πρώτο μέρος όπου θα ξεκινήσει η ανοικοδόμηση, με μια τοπική αστυνομική δύναμη.

Η υπερβολή του Τραμπ

Όλα τα παραπάνω υποδηλώνουν μία συμφωνία που κατά πολλούς «κρέμεται σε τεντωμένο σχοινί», ωστόσο, σε μια εποχή όπου οι συγκρούσεις είναι ατελείωτες, ακόμη και μια εύθραυστη ειρήνη δίνει ελπίδα. Αλλά το να κηρύσσει κανείς, όπως έκανε ο Τραμπ την Τρίτη, το τέλος του διετούς πολέμου στη Γάζα ως «την ιστορική αυγή μιας νέας Μέσης Ανατολής» είναι υπερβολή. Αν και μετά τη συμφωνία έχει σταματήσει -προς το παρόν- η αιματοχυσία, δυστυχώς πρόκειται απλώς για μόνο ένα επεισόδιο σε μια διαμάχη δεκαετιών που παραμένει σε μεγάλο βαθμό άλυτη.

Αυτό που έχει επιτύχει η συμφωνία του Τραμπ προς το παρόν είναι ένα κλασικό παράδειγμα «αρνητικής ειρήνης» – δηλαδή της απουσίας βίας – χωρίς όμως να αντιμετωπίζει τις βαθύτερες αιτίες της σύγκρουσης, αναφέρει το CBC σε ανάλυσή του.

Στις δηλώσεις του νωρίτερα αυτή την εβδομάδα, ο Τραμπ αναγνώρισε εν συντομία τη μακρά ιστορία των διαιρέσεων στη Μέση Ανατολή, υποστηρίζοντας ότι «για πρώτη φορά που μπορεί να θυμηθεί κανείς, έχουμε μια μοναδική ευκαιρία να αφήσουμε πίσω μας τις παλιές έχθρες και τα μίση».

Ωστόσο, ο Τραμπ δεν παρουσίασε κανένα σαφές σχέδιο για να επιτευχθεί μια μόνιμη λύση μέσω διαπραγματεύσεων μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων. Οι αόριστες διατυπώσεις του σχεδίου των 20 σημείων υπόσχεται ότι οι ΗΠΑ θα «εγκαινιάσουν διάλογο» μεταξύ των δύο πλευρών με στόχο «έναν πολιτικό ορίζοντα ειρηνικής και ευημερούσας συνύπαρξης» και «την αλλαγή νοοτροπιών μέσω της ανάδειξης των ωφελειών που μπορεί να προκύψουν από την ειρήνη».

Στην πραγματικότητα, ο Τραμπ αρνήθηκε να τοποθετηθεί για τη λύση των δύο κρατών, την επιλογή που προτιμούσαν οι προηγούμενες αμερικανικές κυβερνήσεις. Όταν ρωτήθηκε σχετικά από δημοσιογράφους, απάντησε: «Πολλοί προτιμούν τη λύση του ενός κράτους. Κάποιοι άλλοι τη λύση των δύο κρατών. Θα δούμε».

Το μέλλον της λύσης των δύο κρατών

Κάποτε κεντρικός άξονας της αμερικανικής πολιτική, η λύση των δύο κρατών φαίνεται να έχει διαγραφεί πλέον από το σχεδιασμό των ΗΠΑ για τη Μέση Ανατολή, γεγονός που φέρνει την Ουάσιγκτον σε αντίθεση με πολλούς παγκόσμιους ηγέτες και δυτικές χώρες, συμπεριλαμβανομένου του Καναδά, που πρόσφατα αναγνώρισε το παλαιστινιακό κράτος.

Το σχέδιο Τραμπ ανέφερε πως, όταν εκπληρωθούν ορισμένες προϋποθέσεις της συμφωνίας για τη Γάζα, «ίσως τελικά δημιουργηθούν οι συνθήκες για έναν αξιόπιστο δρόμο προς την παλαιστινιακή αυτοδιάθεση και κρατική υπόσταση, την οποία αναγνωρίζουμε ως επιθυμία του παλαιστινιακού λαού».

Πέρα όμως από αυτή τη σύντομη αναφορά, τέτοιες φιλόδοξες ενέργειες απουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό από τη συμφωνία.

Όπως δήλωσε ο Νάντερ Χασεμί, αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής της Μέσης Ανατολής στο Πανεπιστήμιο Τζορτζτάουν, «το ειρηνευτικό σχέδιο διαμορφώθηκε χωρίς φωνή από το ένα από τα δύο εμπλεκόμενα μέρη, τους Παλαιστίνιους. Στην ουσία πρόκειται για ένα ισραηλινό ειρηνευτικό σχέδιο, που σχεδιάστηκε με τη συνεργασία της κυβέρνησης Τραμπ και με τη συμβολή Αράβων δικτατόρων».

Για την προοπτική μιας συνολικής περιφερειακής ειρήνης, πρόσθεσε: «Αυτό το σχέδιο δεν είναι αυτό, που θα μας οδηγήσει σε αυτό το σημείο».

Τι θα μας οδηγήσει εκεί;

Η αναζήτηση ενός σχεδίου που θα φέρει μια διαρκή ειρήνη ανάμεσα σε Ισραηλινούς και Παλαιστίνιους έχει αποδειχθεί άπιαστο όνειρο ακόμη και για τους πιο αποφασισμένους Αμερικανούς προέδρους.

Ακόμη και πριν από την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου του 2023 και τη διετή ισραηλινή βομβιστική εκστρατεία στη Γάζα, η Μέση Ανατολή χαρακτηριζόταν από σειρά αποτυχημένων ειρηνευτικών προσπαθειών: επαναλαμβανόμενους κύκλους βίας, «παγωμένες» συνομιλίες Ισραήλ–Παλαιστίνης και την απουσία συντονισμένων προσπαθειών για επανέναρξη του διαλόγου.

Όπως σημειώνει το CBC, για να πάμε ένα βήμα πέρα από την κατάπαυση του πυρός και να επιτευχθεί μια «θετική ειρήνη» – δηλαδή ουσιαστική αλλαγή – απαιτούνται αξιόπιστοι μεσολαβητές που θα πιέσουν και θα πείσουν και τις δύο πλευρές να καθίσουν στο τραπέζι. Χρειάζεται έντονη διπλωματία και κίνητρα για συμβιβασμό σε ζητήματα που μοιάζουν άλυτα. Ένα παράδειγμα αποτελεί η Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής του 1998, που έβαλε τέλος στη βία στη Βόρεια Ιρλανδία.

Μια τέτοια βαθιά διαδικασία ειρήνευσης μπορεί να χρειαστεί χρόνια για να αποδώσει. Στη Μέση Ανατολή σήμερα, η επιδίωξη αυτού του είδους «θετικής ειρήνης» φαίνεται να έχει περάσει σε δεύτερη μοίρα και να φαντάζει ολοένα πιο μακρινή.