Ο θάνατος του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ ανοίγει μια νέα, αβέβαιη σελίδα για το Ιράν, φέρνοντας στο προσκήνιο όχι μόνο το ερώτημα ποιος ήταν πραγματικά ο ανώτατος ηγέτης της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αλλά κυρίως ποιοι είναι οι πιθανοί διάδοχοί του και πώς θα διαμορφωθεί η επόμενη ημέρα σε ένα καθεστώς που οικοδομήθηκε γύρω από το πρόσωπό του.
Σε μια χώρα όπου η εξουσία έχει θεολογικό, πολιτικό και στρατιωτικό βάθος, η διαδοχή δεν είναι απλώς μια τυπική διαδικασία – είναι μια δοκιμασία αντοχής για ολόκληρο το σύστημα.
Ποιος ήταν ο Αλί Χαμενεΐ
Όπως εξηγεί το Al Jazeera, όταν μιλάμε για τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν «δεν μιλάμε μόνο για έναν θρησκευτικό ηγέτη».
Πρόκειται, όπως επισημαίνεται, για ένα συχνό λάθος: «Είναι ο ηγέτης της κυβέρνησης, ο αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων. Είναι ο ηγέτης της οικονομίας. Ο ηγέτης της κοινωνίας, ο αρχηγός του κράτους».
Και όχι μόνο αυτό. Σύμφωνα με το ιρανικό Σύνταγμα, που βασίζεται σε σιιτική πολιτική θεολογία, «θεωρείται ηγέτης των μουσουλμάνων σε όλο τον κόσμο και διαθέτει επίσης κάποια θεϊκά δικαιώματα».
Με άλλα λόγια, «Δεν μιλάμε λοιπόν μόνο για κάποιον που έχει εξουσία βάσει του συντάγματος. Είναι ένας ηγέτης που, σύμφωνα με το σύνταγμα, έχει εξουσία που του έχει δοθεί από θεϊκά δικαιώματα και αρχές. Γι’ αυτό όλα τα διατάγματά του ήταν τελικά δεσμευτικά για τους Ιρανούς».
Και πλέον, «αυτός ο άνθρωπος έχει σκοτωθεί».
Το πολιτικό και ιδεολογικό αποτύπωμα του Χαμενεΐ αποτυπώνεται γλαφυρά στο The Atlantic, παραπέμποντας στον Τζόρτζ Όργουελ και το βιβλίο «1984».
«Η ουσία της ολιγαρχικής διακυβέρνησης», έγραψε ο Όργουελ, «είναι η επιμονή μιας συγκεκριμένης κοσμοθεωρίας και ενός συγκεκριμένου τρόπου ζωής, που επιβάλλονται από τους νεκρούς στους ζωντανούς».
Για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, ο Χαμενεΐ προήδρευε ακριβώς επάνω σε αυτό.
Δεν οικοδόμησε ο ίδιος την Ισλαμική Δημοκρατία, την κληρονόμησε από τον Χομεϊνί, ο οποίος το 1979 ανέτρεψε τη φιλοαμερικανική μοναρχία και εγκαθίδρυσε μια ισλαμιστική θεοκρατία με τρεις ιδεολογικούς πυλώνες: «Θάνατος στην Αμερική», «Θάνατος στο Ισραήλ» και την υποχρεωτική κάλυψη των γυναικών — το χιτζάμπ, όπως είχε πει, ήταν «η σημαία της επανάστασης».
Ο Καρίμ Σαντζαντπούρ επισημαίνει: «Ο Χαμενεΐ κατανοούσε ότι η εξουσία του διατηρούνταν καλύτερα μέσα σε μια φούσκα. Όχι πλήρη απομόνωση -ήθελε να πουλά το ιρανικό πετρέλαιο- αλλά μια μετρημένη εσωστρέφεια».
Ωστόσο, η εσωστρέφεια έχει το κόστος της, και αυτό το κόστος το επωμίστηκε εξ ολοκλήρου ο ιρανικός λαός.
Ο Χαμενεΐ, συνεχίζει ο Σαντζαντπούρ, δεν αντιλαμβανόταν τη σχέση κράτους και πολιτών ως ένα κοινωνικό συμβόλαιο αμοιβαίων υποχρεώσεων, αλλά ως μια σχέση εκμεταλλευτικής επιβολής – αδιαπραγμάτευτη, επιβεβλημένη από τον «ιδιοκτήτη» και προ πολλού ληγμένη.
«Το καθεστώς μικροδιαχειριζόταν τις προσωπικές ζωές περισσότερων από 90 εκατομμυρίων ανθρώπων, υπαγορεύοντας ποιον επιτρεπόταν να αγαπούν, τι έπιναν, τι φορούσαν οι γυναίκες στο κεφάλι τους», περιγράφει.
Κατά τον ίδιο, ο Χαμενεΐ αντιμετώπισε το παράδοξο που κάθε «θεματοφύλακας» μιας επανάστασης πρέπει να αντιμετωπίσει: Η επανάσταση που διατήρησε είχε σχεδιαστεί για έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια.
Και καταλήγει με μια φράση που συμπυκνώνει την ειρωνεία της ιστορίας: «Στο τέλος, έπεσε από τον Ντόναλντ Τραμπ και τον Μπενιαμίν Νετανιάχου, έναν Αμερικανό πρόεδρο και έναν Ισραηλινό πρωθυπουργό που μισούσε. Έζησε με το “Θάνατος στην Αμερική” και “Θάνατος στο Ισραήλ”. Πέθανε από θάνατο από την Αμερική και το Ισραήλ».
Μεγάλο κενό στο Ιράν
Ο Αμπάς Ασλάνι, ανώτερος ερευνητής στο Κέντρο Στρατηγικών Μελετών Μέσης Ανατολής στην Τεχεράνη, σχολιάζοντας τη δολοφονία του Χαμενεΐ στο Al Jazeera, προειδοποίησε ότι αυτό θα μπορούσε να δημιουργήσει «ένα μεγάλο κενό για το Ιράν», δεδομένου ότι ηγείτο της χώρας για περισσότερα από 37 χρόνια.
Ωστόσο, έσπευσε να υπογραμμίσει: «Ας μην ξεχνάμε ότι η υποδομή καθώς και η αρχιτεκτονική που έχει οικοδομήσει παραμένουν σε ισχύ. Και γι’ αυτό ακόμη και μετά τη δολοφονία του, είδαμε το Ιράν να απαντά στις επιθέσεις που προέρχονταν από την ισραηλινή και την αμερικανική πλευρά».
«Αυτό δείχνει ότι η υποδομή που έχτισε κατά τη διάρκεια της θητείας του είναι τέτοια που μπορεί να λειτουργήσει ακόμη και με ένα τόσο μεγάλο κενό όπως η απουσία του από αυτή τη διαδικασία», εξηγεί.
Το ιρανικό Σύνταγμα προβλέπει μεταβατική περίοδο, με την κυβέρνηση να έχει ήδη ανακοινώσει ότι ένα προσωρινό συμβούλιο θα διοικήσει τη χώρα έως ότου η Συνέλευση των Ειδικών εκλέξει νέο ηγέτη, χωρίς συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, αν και εκτιμάται ότι οι διαδικασίες θα κινηθούν γρήγορα.
Οι πιθανοί διάδοχοι
Σύμφωνα με τους New York Times, πριν ακόμη αρχίσουν να πέφτουν οι αμερικανικές και ισραηλινές βόμβες το Σάββατο, ο 86χρονος Χαμενεΐ είχε σχεδιάσει τη μετάβαση εξουσίας σε περίπτωση θανάτου του.
Από το 1989, όταν διαδέχθηκε τον Ρουχολάχ Χομεϊνί, ιδρυτή της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979, κυβέρνησε «με σιδηρά πυγμή», αρνούμενος εκκλήσεις για αλλαγή, καταπνίγοντας τη διαφωνία και διατάσσοντας τη δολοφονία διαδηλωτών που αμφισβήτησαν την εξουσία του.
Πάνω απ’ όλα, έβλεπε τον εαυτό του ως θεματοφύλακα της επανάστασης και είχε εντοπίσει πιθανούς αντικαταστάτες.
Οι τρεις υποψήφιοι που, σύμφωνα με τους Times, προτιμούσε ήταν:
- ο επικεφαλής της Δικαιοσύνης, Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσενί-Ετζεΐ
- ο επικεφαλής του γραφείου του, Αλί Ασγκάρ Χετζάζι
- ο Χασάν Χομεϊνί, εγγονός του ιδρυτή της επανάστασης και μετριοπαθής κληρικός που ανήκει στη μεταρρυθμιστική πτέρυγα
Ωστόσο, ο ισραηλινός στρατός ανακοίνωσε ότι ο Χετζάζι σκοτώθηκε. Ο γιος του Χαμενεΐ, Μοτζτάμπα, που για χρόνια θεωρείται ισχυρή αλλά σκιώδης φιγούρα, ευνοείται από ορισμένες φατρίες, αν και ο ίδιος ο Χαμενεΐ είχε ξεκαθαρίσει στους υποστηρικτές του ότι δεν επιθυμεί ο ρόλος του ανώτατου ηγέτη να γίνει κληρονομικός.
Το CNN προσθέτει κι άλλα ονόματα στη συζήτηση διαδοχής.
Ο Αλιρεζά Αραφί, λιγότερο γνωστός στο ευρύ κοινό αλλά εδραιωμένος κληρικός, είναι αναπληρωτής πρόεδρος της Συνέλευσης των Ειδικών, μέλος του ισχυρού Συμβουλίου των Φρουρών της Επανάστασης και επικεφαλής του συστήματος ιεροδιδασκαλείων του Ιράν.
Σύμφωνα με τον Άλεξ Βατάνκα του Middle East Institute, η προθυμία του Χαμενεΐ να τον τοποθετήσει σε «ανώτερες και στρατηγικά ευαίσθητες θέσεις» έδειχνε ότι είχε «μεγάλη εμπιστοσύνη στις γραφειοκρατικές του ικανότητες», αν και δεν θεωρείται πολιτικό «βαρύ πυροβολικό» ούτε διαθέτει στενούς δεσμούς με το κατεστημένο ασφαλείας.
Από την πιο σκληροπυρηνική πλευρά, ο Μοχάμαντ Μεχντί Μιρμπαγκερί, μέλος της Συνέλευσης των Ειδικών, εκπροσωπεί την πιο συντηρητική πτέρυγα του κληρικού κατεστημένου.
Φέρεται πρόσφατα να δικαιολόγησε τον υψηλό αριθμό θυμάτων στον πόλεμο του Ισραήλ στη Γάζα λέγοντας ότι ο θάνατος ακόμη και του μισού παγκόσμιου πληθυσμού «αξίζει τον κόπο» αν αυτό επιτυγχάνει εγγύτητα με τον Θεό.
Σύμφωνα με το IranWire, είναι έντονα αντίθετος στη Δύση και θεωρεί αναπόφευκτη μια σύγκρουση μεταξύ πιστών και απίστων, ενώ ηγείται της Ακαδημίας Ισλαμικών Επιστημών στην ιερή πόλη Κομ.
Ο Χασέμ Μπουσεχρί, πρώτος αναπληρωτής πρόεδρος της Συνέλευσης των Ειδικών, είναι επίσης στενά συνδεδεμένος με τους θεσμούς που διαχειρίζονται τη διαδοχή.
Λέγεται ότι ήταν κοντά στον Χαμενεΐ, αλλά διατηρεί χαμηλό προφίλ και δεν είναι γνωστό ότι έχει ισχυρούς δεσμούς με τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Βαθύς διχασμός
Την ίδια στιγμή, η κοινωνική αντίδραση στο εσωτερικό και το εξωτερικό της χώρας αποκαλύπτει ένα Ιράν βαθιά διχασμένο.
Ιρανοί κατέκλυσαν τους δρόμους της Τεχεράνης και άλλων πόλεων, πανηγυρίζοντας την είδηση ότι ο ανώτατος ηγέτης σκοτώθηκε σε συντονισμένες αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις, όπως μετέδωσε το CNN, επικαλούμενο βίντεο από αντικαθεστωτικούς λογαριασμούς.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Παράλληλα, το ιρανικό πρακτορείο Fars μετέδωσε εικόνες πολιτών που βγήκαν στους δρόμους για να θρηνήσουν τον Χαμενεΐ, επιβεβαιώνοντας ότι τα συναισθήματα στην ιρανική κοινωνία παραμένουν ανάμεικτα.
🎥 خروش زنجانیها درپی شهادت حضرت آیتالله خامنهای https://t.co/wzZh5pHCpY pic.twitter.com/I1dwGwWuAk
— خبرگزاری فارس (@FarsNews_Agency) March 1, 2026
🎥 تجمع بجنوردیها در میدان مرکزی شهر pic.twitter.com/bk6FhdObQJ
— خبرگزاری فارس (@FarsNews_Agency) March 1, 2026
Αν και το τελευταίο διάστημα οι διαδηλώσεις στη χώρα είχαν αναδείξει έντονη δυσαρέσκεια προς την ηγεσία και το θεοκρατικό καθεστώς, ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη δεν προκάλεσε μόνο ανακούφιση αλλά και οργή και πένθος σε μερίδα πολιτών.
Την ίδια ώρα, στη Βαγδάτη, διαδηλωτές συγκρούστηκαν με δυνάμεις ασφαλείας στην Πράσινη Ζώνη —την οχυρωμένη περιοχή όπου εδρεύουν η ιρακινή κυβέρνηση, το κοινοβούλιο και ξένες πρεσβείες— με βίντεο που επαλήθευσε το Al Jazeera να δείχνουν πλήθη να ανεμίζουν σημαίες και να φωνάζουν συνθήματα, ενώ, σύμφωνα με μάρτυρες, επιχειρούσαν να κινητοποιηθούν για να εισβάλουν στην αμερικανική πρεσβεία.
اشتباك بالايدي بين قوات حفظ القانون ومتظاهرين قرب المنطقة الخضراء في العاصمة بغداد مع بدأ تحشيد لاقتحام السفارة الامريكية pic.twitter.com/xyRerI6F4D
— حيدر (@Hydikm) March 1, 2026
Το τι θα συμβεί τώρα στο Ιράν παραμένει ασαφές.
