Έντονη διπλωματική κινητικότητα βρίσκεται σε εξέλιξη στη Μέση Ανατολή, με στόχο να αποτραπεί ένα σενάριο άμεσης στρατιωτικής σύγκρουσης ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν, καθώς περιφερειακές δυνάμεις επιχειρούν να φέρουν ξανά στο ίδιο τραπέζι Ουάσινγκτον και Τεχεράνη για το πυρηνικό πρόγραμμα.
Ο ειδικός απεσταλμένος του Λευκού Οίκου, Στιβ Γουίτκοφ, και ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, αναμένεται να συζητήσουν την Παρασκευή στην Κωνσταντινούπολη μια πιθανή συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, με στόχο να αποτραπεί μια επικείμενη αμερικανική στρατιωτική επίθεση, σύμφωνα με δύο αξιωματούχους της περιοχής που εμπλέκονται στις προσπάθειες και μίλησαν στη Washington Post υπό το καθεστώς της ανωνυμίας.
Ποιοι θα βρεθούν στην Κωνσταντινούπολη
Ο σχεδιασμός της συνάντησης έρχεται έπειτα από έντονες προσπάθειες της Τουρκίας, του Κατάρ, της Αιγύπτου και άλλων χωρών της Μέσης Ανατολής να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης και να τις πείσουν να επανεκκινήσουν συνομιλίες που διακόπηκαν τον περασμένο Ιούνιο, όταν ακολούθησαν ισραηλινές και αμερικανικές αεροπορικές επιθέσεις σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις.
«Λαμβάνοντας υπόψη τα αιτήματα των φιλικών χωρών της περιοχής να ανταποκριθούμε στην πρόταση του Προέδρου των ΗΠΑ για συνομιλίες, έδωσα εντολή στον υπουργό Εξωτερικών να προετοιμάσει το έδαφος για δίκαιες και ισότιμες διαπραγματεύσεις… σε περίπτωση που δημιουργηθεί ένα κλίμα χωρίς απειλές και παράλογες προσδοκίες», έγραψε ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν στο X την Τρίτη.
Σύμφωνα με έναν περιφερειακό αξιωματούχο, στη συνάντηση αναμένεται να παραστούν επίσης οι ΥΠΕΞ της Τουρκίας, του Κατάρ και της Αιγύπτου, καθώς και οι ομόλογοί τους από τη Σαουδική Αραβία, το Ομάν και το Πακιστάν.
Παρών αναμένεται να είναι και ο γαμπρός του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, Τζάρεντ Κούσνερ, ο οποίος έχει σταθεί στο πλευρό του Γουίτκοφ σε διαπραγματεύσεις για την Ουκρανία και τη Γάζα.
Ο Γουίτκοφ βρίσκεται ήδη στην περιοχή για συναντήσεις στο Ισραήλ. Ο Αραγτσί συναντήθηκε την Παρασκευή στην Τουρκία με τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, ενώ ο πρωθυπουργός του Κατάρ, Μοχάμεντ μπιν Αμπντουλραχμάν Αλ Θάνι, επισκέφθηκε την Τεχεράνη το Σαββατοκύριακο.
Συμφωνία, αλλιώς «θα συμβούν κακά πράγματα»
Η παρουσία των περιφερειακών υπουργών Εξωτερικών ενδέχεται να ανοίξει τον δρόμο για απευθείας διαπραγματεύσεις μεταξύ των απεσταλμένων των ΗΠΑ και του Ιράν.
Στις συνομιλίες πέρυσι, που κατέληξαν στην ισραηλινή επίθεση και στους αμερικανικούς βομβαρδισμούς πυρηνικών εγκαταστάσεων, το Ιράν είχε δεχθεί μόνο «έμμεσες» συζητήσεις μεταξύ τεχνικών ομάδων, με τον Γουίτκοφ και τον Αραγτσί να φέρεται ότι συναντήθηκαν μόνο για μια χειραψία.
Ο Λευκός Οίκος δεν απάντησε άμεσα σε ερωτήσεις για τις επικείμενες συνομιλίες. «Θα ήθελα να δω μια συμφωνία να διαπραγματεύεται», δήλωσε ο Τραμπ σε δημοσιογράφους τη Δευτέρα.
«Δεν ξέρω αν αυτό θα συμβεί… αυτή τη στιγμή μιλάμε μαζί τους. Μιλάμε με το Ιράν. Και αν μπορέσουμε να καταφέρουμε κάτι, αυτό θα ήταν υπέροχο. Και αν δεν μπορέσουμε, πιθανότατα θα συμβούν κακά πράγματα».
Ένας Αμερικανός αξιωματούχος δήλωσε ότι υπάρχει «ακόμη πολλή δουλειά» πριν επιβεβαιωθεί η συνάντηση στην Κωνσταντινούπολη. Ο εκπρόσωπος του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών, Εσμαΐλ Μπαγαεΐ, δεν επιβεβαίωσε ότι έχει προγραμματιστεί συνάντηση, αλλά ανέφερε ότι η Τεχεράνη μελετά το «πλαίσιο» πιθανών συνομιλιών.
Στόχος: Να περιοριστεί η ατζέντα αποκλειστικά στα πυρηνικά
Σύμφωνα με τους δύο περιφερειακούς αξιωματούχους, οι Άραβες και Τούρκοι σύμμαχοι της Ουάσινγκτον επιδιώκουν να περιορίσουν το αντικείμενο των συνομιλιών αποκλειστικά στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, ώστε να οδηγήσουν την Τεχεράνη στο «ναι».
«Αν οι συνομιλίες πραγματοποιηθούν, θα παραμείνουν επικεντρωμένες στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν», είπε ένας από αυτούς. «Και στη συνέχεια θα προσπαθήσουμε να βρούμε καινοτόμους τρόπους να αντιμετωπίσουμε τις μη πυρηνικές απαιτήσεις της Ουάσινγκτον».
Ο Τραμπ έχει δηλώσει από την πρώτη του θητεία, όταν απέσυρε τις ΗΠΑ από τη συμφωνία του 2015 που είχε διαπραγματευτεί η κυβέρνηση Ομπάμα για τον περιορισμό του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, ότι η Τεχεράνη δεν πρέπει ποτέ να αποκτήσει πυρηνικό όπλο.
Ταυτόχρονα, όμως, έχει διατυπώσει μαξιμαλιστικές απαιτήσεις και σε άλλα ζητήματα, όπως η υποστήριξη περιφερειακών ένοπλων οργανώσεων και πολιτοφυλακών.
«Το Ιράν μπορεί να μην δηλώσει ποτέ ότι θα σταματήσει να υποστηρίζει μη κρατικούς παράγοντες που είναι σύμμαχοί του στην περιοχή», δήλωσε ο Αλί Βαέζ, διευθυντής του προγράμματος για το Ιράν στη Διεθνή Ομάδα Κρίσεων.
«Αλλά θα μπορούσε να καταλήξει σε συμφωνία με τις ΗΠΑ για μη επιθετικότητα, η οποία θα μπορούσε να επεκταθεί στους αντίστοιχους συμμάχους και των δύο πλευρών στην περιοχή».
Σε συνέντευξή του την Κυριακή στο CNN, ο Αραγτσί δήλωσε ότι «Βλέπω τη δυνατότητα για άλλη μια συνομιλία, αν η αμερικανική διαπραγματευτική ομάδα ακολουθήσει αυτό που είπε ο πρόεδρος Τραμπ, να καταλήξουμε σε μια δίκαιη και ισότιμη συμφωνία που να διασφαλίζει ότι δεν θα υπάρξουν πυρηνικά όπλα. Αυτό είναι που είπε σε μία από τις τελευταίες του αναρτήσεις. Οπότε αν αυτό ισχύει», είπε ο Αραγτσί, «είμαι βέβαιος ότι μπορούμε να πετύχουμε μια συμφωνία».
Η στρατιωτική πίεση των ΗΠΑ
Ο Τραμπ έχει στείλει έναν στόλο πολεμικών πλοίων και έχει τοποθετήσει επιπλέον μαχητικά αεροσκάφη ώστε ουσιαστικά να περικυκλώσει το Ιράν, σε μια ανάπτυξη δυνάμεων παρόμοια -αλλά μεγαλύτερη- με αυτήν που είχε συγκροτήσει στην Καραϊβική για να σταματήσει, όπως έλεγε, πλοία διακίνησης ναρκωτικών από τη Βενεζουέλα.
Όταν ξεκίνησε την ενίσχυση των αμερικανικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή τον περασμένο μήνα, ο Τραμπ είχε πει ότι θα προσέφεραν «βοήθεια» στους Ιρανούς που πυροβολούνταν και συλλαμβάνονταν σε μαζικές διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα.
Όταν όμως τα στρατιωτικά μέσα έφτασαν στην περιοχή, οι διαδηλώσεις είχαν σε μεγάλο βαθμό σταματήσει. Έκτοτε, ο Τραμπ έχει επαναλάβει ότι ο βασικός του στόχος είναι να αναγκάσει το Ιράν να εξαλείψει ένα πρόγραμμα εμπλουτισμού που, όπως υποστηρίζει, κινείται προς την παραγωγή πυρηνικού όπλου.
Ο εμπλουτισμός ουρανίου και τα σενάρια συμβιβασμού
Το Ιράν έχει επανειλημμένα αρνηθεί ότι σκοπεύει να στρατιωτικοποιήσει τον εμπλουτισμό ουρανίου.
Ωστόσο, πέρα από τον τερματισμό της υποστήριξης προς συμμάχους στο Ιράκ, τον Λίβανο, την Υεμένη και αλλού, η κυβέρνηση Τραμπ έχει επίσης απαιτήσει από την Τεχεράνη να μεταφέρει σε τρίτη χώρα σχεδόν 900 λίβρες υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, σχεδόν επιπέδου οπλικής χρήσης, το οποίο, σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας, έχει ήδη συγκεντρώσει, καθώς και να περιορίσει το πρόγραμμα ανάπτυξης πυραύλων.
«Ας μη μιλάμε για αδύνατα πράγματα», είπε ο Αραγτσί στο CNN. «Ας επικεντρωθούμε σε αυτά που είναι εφικτά και ας μη χάσουμε την ευκαιρία να πετύχουμε μια δίκαιη και ισότιμη συμφωνία που να διασφαλίζει ότι δεν θα υπάρχουν πυρηνικά όπλα. Αυτό είναι εφικτό ακόμη και σε σύντομο χρονικό διάστημα».
Η Ρωσία, σύμμαχος του Ιράν, έχει αφήσει να εννοηθεί ότι θα μπορούσε να δεχθεί το εμπλουτισμένο υλικό. Ωστόσο, ο Αλί Μπαγκερί, αναπληρωτής γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν, δήλωσε τη Δευτέρα ότι «δεν έχουμε καμία πρόθεση να μεταφέρουμε αποθέματα εμπλουτισμένου πυρηνικού υλικού σε οποιαδήποτε χώρα και οι διαπραγματεύσεις δεν αφορούν καθόλου ένα τέτοιο ζήτημα», όπως μετέδωσε το ημιεπίσημο ιρανικό πρακτορείο Mehr.
Ο Βαέζ ανέφερε ότι ένας άλλος πιθανός συμβιβασμός είναι η αναστολή περαιτέρω εμπλουτισμού χωρίς ρητή κατάργηση του δικαιώματος του Ιράν να εμπλουτίζει, το οποίο επικαλείται βάσει της Συνθήκης Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων.
«Μηδενικός εμπλουτισμός είναι η πραγματικότητα επί του εδάφους», είπε ο Βαέζ, δεδομένου ότι μεγάλο μέρος της πυρηνικής υποδομής του Ιράν καταστράφηκε από τις αεροπορικές επιδρομές του περασμένου καλοκαιριού και το υψηλά εμπλουτισμένο υλικό πιστεύεται ότι είναι θαμμένο βαθιά κάτω από τόνους ερειπίων.
«Αυτή η συνειδητοποίηση δίνει στο Ιράν το είδος ευελιξίας που δεν είχε στο παρελθόν, επειδή το να σταματήσει τον εμπλουτισμό ήταν ένα βήμα υπερβολικά μεγάλο για εκείνους, αλλά το να κωδικοποιηθεί η αναστολή του εμπλουτισμού… είναι κάτι που, υπό τις τρέχουσες συνθήκες, το Ιράν φαίνεται διατεθειμένο να κάνει».
Φόβοι περιφερειακής ανάφλεξης
Και οι δύο χώρες έχουν επιδοθεί σε ακραία δημόσια ρητορική, δυσκολεύοντας ακόμη περισσότερο τον εντοπισμό περιθωρίων συμβιβασμού. Σε δηλώσεις του την Κυριακή, ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ προειδοποίησε ότι «οι Αμερικανοί πρέπει να γνωρίζουν ότι αν ξεκινήσουν πόλεμο αυτή τη φορά, θα είναι ένας περιφερειακός πόλεμος», σύμφωνα με εκτεταμένες αναφορές στα ιρανικά μέσα ενημέρωσης.
«Επιδιώκουν να καταλάβουν το Ιράν και να αποκαταστήσουν την κυριαρχία τους στους πόρους του, το πετρέλαιο, την πολιτική, την ασφάλεια και τις διεθνείς του σχέσεις, όπως στην εποχή των Παχλαβί», είπε, αναφερόμενος στην επανάσταση του 1979 που ανέτρεψε τον σάχη που υποστηριζόταν από τις ΗΠΑ.
Το Ιράν, του οποίου οι δυνάμεις ασφαλείας είναι πολύ καλύτερα εξοπλισμένες και οργανωμένες από εκείνες της Βενεζουέλας, έχει απειλήσει με σφοδρά αντίποινα σε περίπτωση αμερικανικής επίθεσης, δηλώνοντας ότι γνωρίζει τη θέση εκτεταμένων αμερικανικών βάσεων στην περιοχή.
Η έντονη περιφερειακή διπλωματική κινητικότητα προς την Τεχεράνη και την Ουάσινγκτον πηγάζει από τον φόβο ότι και οι ίδιες αυτές χώρες θα μπορούσαν να βρεθούν στο στόχαστρο ιρανικών αντιποίνων.
«Είναι σπάνιο για τον Τραμπ να ακούει το ίδιο μήνυμα από το Πακιστάν, από τη Σαουδική Αραβία, από το Κατάρ, από το Ομάν, από το Ιράκ και από την Τουρκία», είπε ο Βαέζ. «Όλοι λένε το ίδιο πράγμα, επειδή όλοι κατανοούν το υψηλό κόστος της κλιμάκωσης» στην περιοχή.
