Ένα φαινόμενο με σοβαρές κοινωνικές, ιατρικές και ηθικές προεκτάσεις ήρθε πρόσφατα στο φως μέσω μεγάλης δημοσιογραφικής έρευνας, καθώς ολοένα και περισσότεροι άνδρες γίνονται δωρητές σπέρματος και αποκτούν εκατοντάδες παιδιά, αναδεικνύοντας τα κενά ελέγχου και τα όρια μιας βιομηχανίας που αναπτύσσεται ραγδαία διεθνώς.

Αφορμή αποτέλεσε έρευνα του BBC, η οποία ανέδειξε την περίπτωση ενός Δανού άνδρα του οποίου το σπέρμα έφερε γενετική μετάλλαξη στο DNA που αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου σε ορισμένα από τα παιδιά του.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της έρευνας ήταν ότι το σπέρμα του συγκεκριμένου δότη στάλθηκε σε 14 χώρες, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, και οδήγησε στη γέννηση τουλάχιστον 197 παιδιών, προσφέροντας μια σπάνια εικόνα της πραγματικής κλίμακας της βιομηχανίας δωρεάς σπέρματος.

Σύμφωνα με νέο δημοσίευμα του βρετανικού Μέσου Ενημέρωσης, εκτιμάται ότι η αγορά στην Ευρώπη θα ξεπεράσει τα 2 δισ. δολαρίων έως το 2033, με τη Δανία να αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς σπέρματος παγκοσμίως.

Λίγοι δότες σε μια τεράστια αγορά

Παρά τη ζήτηση, μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό ανδρών μπορεί να γίνει δότης. Λιγότεροι από 5  στους 100 εθελοντές πληρούν τα κριτήρια.

Αρχικά απαιτείται επαρκής αριθμός σπερματοζωαρίων στο δείγμα, στη συνέχεια αξιολογείται η κινητικότητά τους και η μορφολογία τους, ενώ το σπέρμα ελέγχεται και για το αν μπορεί να επιβιώσει μετά την κατάψυξη και την αποθήκευση σε τράπεζα σπέρματος.

Ακόμη και άνδρες με αποδεδειγμένη γονιμότητα και πολλά παιδιά μπορεί να μην θεωρηθούν κατάλληλοι.

Οι κανόνες διαφέρουν από χώρα σε χώρα, όμως στη Βρετανία, για παράδειγμα, οι δότες πρέπει να είναι ηλικίας 18 έως 45 ετών, να μην φέρουν λοιμώξεις όπως HIV και γονόρροια και να μην είναι φορείς γενετικών μεταλλάξεων που προκαλούν ασθένειες όπως η κυστική ίνωση, η νωτιαία μυϊκή ατροφία (SMA) και η δρεπανοκυτταρική αναιμία.

Το αποτέλεσμα είναι μια εξαιρετικά περιορισμένη δεξαμενή δοτών, με το μισό σπέρμα που χρησιμοποιείται στη Βρετανία να εισάγεται από το εξωτερικό.

«Πολύτιμο αγαθό»

Η βιολογία, ωστόσο, επιτρέπει σε έναν μικρό αριθμό δοτών να αποκτήσουν τεράστιο αριθμό παιδιών. Χρειάζεται μόνο ένα σπερματοζωάριο για να γονιμοποιήσει ένα ωάριο, ενώ σε κάθε εκσπερμάτιση υπάρχουν δεκάδες εκατομμύρια.

Οι δότες επισκέπτονται τις κλινικές μία ή δύο φορές την εβδομάδα, συχνά για μήνες.

Όπως εξηγεί η διευθύντρια του φιλανθρωπικού οργανισμού Progress Educational Trust, Σάρα Νόρκρος, η έλλειψη σπέρματος το καθιστά «πολύτιμο αγαθό» και «οι τράπεζες σπέρματος και οι κλινικές γονιμότητας μεγιστοποιούν τη χρήση των διαθέσιμων δοτών για να καλύψουν τη ζήτηση».

Οι «δημοφιλείς» δότες

Μέσα σε αυτή τη μικρή ομάδα ανδρών, ορισμένοι δότες είναι πιο «δημοφιλείς» από άλλους. Η επιλογή δεν γίνεται τυχαία και θυμίζει, όπως λένε ειδικοί, τη σκληρή πραγματικότητα των εφαρμογών γνωριμιών.

Ανάλογα με την τράπεζα σπέρματος, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να δουν φωτογραφίες, να ακούσουν τη φωνή του δότη, να μάθουν το επάγγελμά του, το ύψος και το βάρος του. «Ξέρετε, αν λέγεται Σβεν, έχει ξανθά μαλλιά, είναι 1,93 ύψος, αθλητής, παίζει βιολί και μιλάει επτά γλώσσες, είναι προφανώς πολύ πιο ελκυστικός από έναν δότη που μοιάζει με εμένα», δήλωσε ο καθηγητής ανδρικής γονιμότητας Άλαν Πέισι, ο οποίος στο παρελθόν διηύθυνε τράπεζα σπέρματος στο Σέφιλντ.

«Στην ουσία, οι άνθρωποι κάνουν swipe αριστερά και δεξιά όταν πρόκειται για την αντιστοίχιση δότη».

Τα «μωρά των Βίκινγκ»

Η Δανία φιλοξενεί μερικές από τις μεγαλύτερες τράπεζες σπέρματος στον κόσμο και έχει αποκτήσει τη φήμη ότι παράγει «μωρά των Βίκινγκ».

Ο 71χρονος ιδρυτής της Cryos International, Όλε Σχου, όπου ένα φιαλίδιο σπέρματος 0,5 ml κοστίζει από 100 έως και πάνω από 1.000 ευρώ, εξηγεί ότι η κουλτούρα γύρω από τη δωρεά σπέρματος στη Δανία είναι διαφορετική.

«Ο πληθυσμός είναι σαν μία μεγάλη οικογένεια», λέει, «υπάρχει λιγότερο ταμπού γύρω από αυτά τα ζητήματα και είμαστε ένας αλτρουιστικός λαός, πολλοί δότες σπέρματος είναι και αιμοδότες».

Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτό επέτρεψε στη χώρα να γίνει «ένας από τους λίγους εξαγωγείς σπέρματος».

Υποστηρίζει επίσης ότι το δανέζικο σπέρμα είναι δημοφιλές λόγω γενετικών χαρακτηριστικών.

Όπως λέει στο BBC, η ζήτηση προέρχεται κυρίως από «ανύπαντρες, υψηλά μορφωμένες γυναίκες γύρω στα 30», οι οποίες πλέον αποτελούν το 60% των αιτημάτων.

Ο Δανός δότης και τα όρια

Η έρευνα έδειξε ότι το σπέρμα του συγκεκριμένου Δανού δότη συλλέχθηκε στην Ευρωπαϊκή Τράπεζα Σπέρματος στη Δανία και στη συνέχεια στάλθηκε σε 67 κλινικές γονιμότητας σε 14 χώρες.

Κάθε χώρα έχει τους δικούς της κανόνες για το πόσες φορές μπορεί να χρησιμοποιηθεί το σπέρμα ενός δότη, είτε με όριο στον αριθμό παιδιών είτε στον αριθμό οικογενειών. Αρχικά, τα όρια αυτά τέθηκαν για να αποτραπεί το ενδεχόμενο ετεροθαλών αδελφών, που δεν γνωρίζουν τη συγγένειά τους, να συναντηθούν και να αποκτήσουν παιδιά.

Ωστόσο, δεν υπάρχει μηχανισμός που να εμποδίζει τη χρήση του ίδιου σπέρματος σε πολλές διαφορετικές χώρες, αρκεί να τηρούνται οι εθνικοί κανόνες, γεγονός που δημιουργεί συνθήκες στις οποίες ένας δότης μπορεί νόμιμα να αποκτήσει πολύ μεγάλο αριθμό παιδιών, συχνά χωρίς να το γνωρίζει.

«Πολλοί λήπτες, αλλά και δότες, δεν γνωρίζουν ότι το σπέρμα ενός δότη μπορεί νόμιμα να χρησιμοποιηθεί σε πολλές διαφορετικές χώρες – αυτό θα έπρεπε να εξηγείται καλύτερα», τονίζει η Σάρα Νόρκρος, η οποία θεωρεί «λογικό» να μειωθεί ο αριθμός παιδιών ανά δότη.

«Άγρια Δύση»

Μετά τις αποκαλύψεις για τον δότη που μετέδωσε γονίδιο συνδεδεμένο με καρκίνο σε ορισμένα από τα 197 παιδιά του, αξιωματούχοι στο Βέλγιο ζήτησαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τη δημιουργία πανευρωπαϊκού μητρώου δοτών σπέρματος για την παρακολούθηση της διασυνοριακής διακίνησης.

Ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Φρανκ Φάντενμπρουκ χαρακτήρισε τη βιομηχανία «Άγρια Δύση» και δήλωσε ότι «η αρχική αποστολή της παροχής της δυνατότητας για οικογένεια έχει δώσει τη θέση της σε μια κανονική βιομηχανία γονιμότητας».

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας πρότεινε όριο 50 οικογενειών ανά δότη σε επίπεδο ΕΕ, κάτι που θα μπορούσε παρ’ όλα αυτά να οδηγήσει σε περισσότερα από 100 παιδιά, αν κάθε οικογένεια αποκτήσει περισσότερα από ένα.

Παιδιά με εκατοντάδες ετεροθαλή αδέλφια

Οι ανησυχίες επεκτείνονται και στα παιδιά που γεννιούνται μέσω δωρεάς σπέρματος, καθώς ορισμένα αποδέχονται την πραγματικότητα, ενώ άλλα βιώνουν έντονη ψυχολογική πίεση μαθαίνοντας ταυτόχρονα ότι προήλθαν από δότη και ότι έχουν εκατοντάδες ετεροθαλή αδέλφια.

Το ίδιο ισχύει και για τους ίδιους τους δότες, οι οποίοι συχνά αγνοούν την έκταση της χρήσης του γενετικού τους υλικού.

Οι κίνδυνοι αυτοί ενισχύονται από τα τεστ DNA και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που επιτρέπουν την αναζήτηση παιδιών, αδελφών ή του ίδιου του δότη. Στη Βρετανία, επισημαίνει το BBC, η ανωνυμία των δοτών έχει καταργηθεί και υπάρχει επίσημη διαδικασία μέσω της οποίας τα παιδιά μπορούν να μάθουν την ταυτότητα του βιολογικού τους πατέρα.

Ο Όλε Σχου υποστηρίζει ότι η επιβολή περισσότερων περιορισμών θα οδηγήσει απλώς τις οικογένειες «στην ιδιωτική, πλήρως ανεξέλεγκτη αγορά».

Από την πλευρά του, ο καθηγητής ιατρικής δεοντολογίας του Πανεπιστημίου του Λάνκαστερ, δρ Τζον Άπλμπι, χαρακτήρισε τις συνέπειες της τόσο εκτεταμένης χρήσης σπέρματος ως ένα «τεράστιο» ηθικό ναρκοπέδιο, επισημαίνοντας ότι τίθενται ζητήματα ταυτότητας, ιδιωτικότητας, συναίνεσης και αξιοπρέπειας, τα οποία απαιτούν μια δύσκολη «εξισορρόπηση» αντικρουόμενων αναγκών.

Όπως είπε, η βιομηχανία γονιμότητας έχει «ευθύνη να ελέγξει τον αριθμό των χρήσεων κάθε δότη», αν και η συμφωνία σε παγκόσμιους κανόνες θα ήταν αναμφίβολα «πολύ δύσκολη», ενώ ακόμη και η ιδέα ενός παγκόσμιου μητρώου δοτών συνοδεύεται από τις δικές της «ηθικές και νομικές προκλήσεις».