Υπάρχουν κάποιοι ανάμεσά μας που δεν μπορούν να θυμηθούν τι ρούχα φόρεσαν χθες ή αν έχουν προγραμματισμένο κάτι για σήμερα. Αν όμως πάρουμε ένα τέτοιο άτομο και το βάλουμε σε ένα ποδήλατο (με την προϋπόθεση ότι θα είχε μάθει ποδήλατο στο παρελθόν), το πιθανότερο είναι ότι δεν θα έχει πρόβλημα να ισορροπήσει και να κάνει μία βόλτα με το ποδήλατο, ακόμα κι αν έχουν περάσει χρόνια – ή δεκαετίες – από την τελευταία του βόλτα.

Γιατί, λοιπόν, ακριβώς, φαίνεται ότι δεν ξεχνάμε ποτέ πώς να πατάμε τα πετάλια και να οδηγούμε;

Οι πολλοί τύποι μνήμης
Επιφανειακά, το να θυμάστε μια δεξιότητα όπως η ποδηλασία και το να μπορείτε να θυμάστε τα γενέθλια του ή της συζύγου σας, φαίνονται παρόμοια. Άλλωστε, αυτά είναι δύο πράγματα που μάθατε στο παρελθόν, επομένως είναι λογικό ο εγκέφαλός σας να τα επεξεργάζεται με τον ίδιο τρόπο. Αυτό, ωστόσο, δεν ισχύει, εξηγεί ο Δρ. Andrew Budson, καθηγητής νευρολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης.

Όπως εξηγεί, οι άνθρωποι έχουν τρία ξεχωριστά είδη μακροπρόθεσμων αναμνήσεων, καθένα από τα οποία υποβάλλεται σε επεξεργασία, αποθηκεύεται και είναι προσβάσιμο μέσω διαφορετικών οδών στον εγκέφαλο.

Η σημασιολογική μνήμη είναι ο τρόπος με τον οποίο αποθηκεύουμε πληροφορίες και γνώσεις που μας επιτρέπουν να κινούμαστε στον κόσμο: όπως το πώς να χρησιμοποιούμε αντικείμενα και εργαλεία, όπως οι τοστιέρες και τα κατσαβίδια, ή το να γνωρίζουμε τις διαφορές μεταξύ γατών και σκύλων.

Η επεισοδική μνήμη αφορά μακροπρόθεσμες αναμνήσεις που είναι συγκεκριμένες για το άτομο που έζησε την εμπειρία, όπως για παράδειγμα το πρώτο φιλί.

Τέλος, η διαδικαστική μνήμη μας επιτρέπει να διατηρούμε τη γνώση δεξιοτήτων που γίνονται δεύτερη φύση και εκτελούνται αυτόματα, όπως το να παίζουμε κιθάρα και, φυσικά, το να κάνουμε ποδήλατο (αυτό που αποκαλούμε «μυϊκή μνήμη» είναι ένας τύπος διαδικαστικής μνήμης, αν και ο δεύτερος όρος είναι πιο ευρύς. Όλη η μυϊκή μνήμη είναι διαδικαστική, αλλά δεν είναι όλη η διαδικαστική μνήμη, μυϊκή μνήμη).

Η αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει τίποτα το ιδιαίτερα ιδιαίτερο στην ποδηλασία, καθώς αυτό το αξίωμα θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει πολλές άλλες δεξιότητες, όπως το πατινάζ στον πάγο ή την κολύμβηση (η οποία μέχρι τη δεκαετία του 1940 ήταν το αγαπημένο παράδειγμα δεξιότητας που οι άνθρωποι δεν ξεχνούν πώς να κάνουν).

Οι διαδικαστικές μνήμες ενσωματώνονται, αφήνοντας παράλληλα κάποιο περιθώριο για ευελιξία. Ένα ποδήλατο δεν είναι το ίδιο με ένα άλλο – η ποδηλασία σε ορεινό έδαφος είναι ελαφρώς διαφορετική από τη χαλαρή ποδηλασία στην πόλη με σταθερή ταχύτητα — έτσι, μόλις αποθηκευτεί μια δεξιότητα, οι βασικές κινήσεις είναι εύκολα προσβάσιμες, αλλά υπάρχει περιθώριο προσαρμογών.

«Αυτό που είναι αρκετά διαφορετικό με τις διαδικαστικές μνήμες είναι ότι βασίζονται σε αυτές τις διαφορετικές δομές του εγκεφάλου που, γενικά, είναι πολύ πιο ανθεκτικές στην αλλαγή με την πάροδο του χρόνου», λέει ο Budson. «Γι’ αυτό, αφού μάθετε πώς να πληκτρολογείτε χωρίς να κοιτάτε τα πλήκτρα, ξέρετε ότι και σε λίγα χρόνια πάλι θα μπορείτε να κάνετε το ίδιο, αν και σίγουρα μπορείτε να το προσαρμόσετε. Για παράδειγμα, όταν αποκτάτε έναν νέο υπολογιστή και το πλήκτρο Escape βρίσκεται σε άλλο σημείο στο πληκτρολόγιο, είστε σε θέση να προσαρμοστείτε σε αυτό».

Μπορεί να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι δεν υπάρχει εκτεταμένη έρευνα που να εξετάζει ειδικά τους λόγους που διατηρούμε τη μνήμη του πώς να κάνουμε ποδήλατο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει τίποτα σχετικό με την ποδηλασία και τη μνήμη: Ορισμένες μελέτες έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα γραφεία με στατικά ποδήλατα βοηθούν στη βελτίωση της γνωστικής απόδοσης. Άλλες έχουν βρει μια σύνδεση μεταξύ της ποδηλασίας και της βελτιωμένης μακροπρόθεσμης μνήμης. Αλλά λίγοι επιστήμονες έχουν μελετήσει άμεσα την ποδηλασία ως παράδειγμα διαδικαστικής μνήμης.

Υπάρχουν μερικοί λόγοι για αυτό: πρώτον, μπορεί να είναι δύσκολο να σαρώσετε τον εγκέφαλο ενός ατόμου ενώ κάνει ποδήλατο με 12 ταχύτητες. Δεύτερον, όπως εξηγεί η Δρ. Elizabeth Kensinger, καθηγήτρια ψυχολογίας στο Boston College, ένα άτομο που αναφέρει μόνο του πόσο καλό είναι στην ποδηλασία με ένα συγκεκριμένο ποδήλατο, μπορεί να διαστρεβλώσει τα αποτελέσματα.

Αντ’ αυτού, νευρολόγοι και ψυχολόγοι έχουν σχεδιάσει πειράματα για να δοκιμάσουν τη διαδικαστική μνήμη σε εντελώς νέες δεξιότητες, όπως το να ζητούν από τα άτομα να σχεδιάζουν σχήματα κοιτάζοντας τα χέρια τους σε έναν καθρέφτη. Είναι δύσκολο στην αρχή, αλλά με την επανάληψη, αρχίζουν να βελτιώνονται όλο και περισσότερο.

Υπάρχουν πολύ πιο εύκολοι και βολικοί τρόποι για να εξεταστεί η διαδικαστική μνήμη. Στην επιστήμη, ο έλεγχος των μεταβλητών είναι απαραίτητος για αξιόπιστα αποτελέσματα και το να φέρουμε μερικούς ανθρώπους που έχουν σκουριάσει με ποδήλατο για μερικές βόλτες σε ένα ποδηλατοδρόμιο αφήνει πολλά στην τύχη για να αποκτήσουμε αξιόπιστα δεδομένα.

Η εξάσκηση φέρνει την «τελειότητα»
Το να κάνεις κάτι μία φορά δεν αρκεί για να δημιουργήσεις το είδος της ανάκλησης που σχετίζεται με τη διαδικαστική μνήμη. Οι νευρωνικές οδοί που εμπλέκονται στη δραστηριότητα πρέπει να ενισχυθούν.

«Είναι πολύ πιο γρήγορο για εσάς να μάθετε κάτι τη δεύτερη ή την τρίτη φορά από ό,τι ήταν για εσάς να το μάθετε την πρώτη φορά», λέει ο Kensinger. «Υπάρχει κάτι που προετοιμάζει αυτές τις οδούς ώστε να μπορέσουν να εδραιωθούν πολύ πιο γρήγορα».

Με άλλα λόγια, το να ανεβείτε σε ένα ποδήλατο μία φορά δεν θα είναι αρκετό για να μπορέσετε να το κάνετε ξανά τέλεια μετά από δεκαετίες μακριά από τα ποδήλατα. Η επανάληψη είναι το κλειδί για τη δημιουργία διαδικαστικών αναμνήσεων που μπορούν εύκολα να χρησιμοποιηθούν για τρέξιμο ακόμα και μετά από παρατεταμένες περιόδους αδράνειας.

«Οι διαδικαστικές μας μνήμες πράγματι υποβαθμίζονται, αλλά υποβαθμίζονται πιο αργά από τις επεισοδιακές μας μνήμες», εξηγεί ο Budson. «Επομένως, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η εξάσκηση τις βοηθά να παραμένουν πολύ ενεργές και ότι επανέρχονται πιο γρήγορα».

Ενώ οι διαδικαστικές δραστηριότητες μνήμης μπορεί να χρειάζονται επανάληψη για να ενσωματωθούν στον εγκέφαλό μας, τα καλά νέα είναι ότι είμαστε ικανοί να σχηματίζουμε τέτοιου είδους αναμνήσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας.

«Πολλοί ηλικιωμένοι ενήλικες χρειάζεται να μάθουν αρκετά περίπλοκες κινητικές δεξιότητες», λέει ο Kensinger. «Ίσως χρειαστεί να μάθουν πώς να χρησιμοποιούν ένα αναπηρικό αμαξίδιο που μπορεί να έχει αρκετά περίπλοκους μηχανισμούς για να κλειδώνει και να ξεκλειδώνει τα φρένα. Οι ηλικιωμένοι είναι επίσης αρκετά ικανοί στην εκμάθηση αυτού του είδους των διαδικαστικών δεξιοτήτων».

Ενώ η προσαρμογή σε νέους περιορισμούς μπορεί να είναι απογοητευτική, η ικανότητά μας να αναπτύσσουμε νέες δεξιότητες σχεδόν αυτόματα είναι χρήσιμη καθώς μεγαλώνουμε. Είτε πρόκειται για την εκμάθηση χρήσης ενός βοηθήματος περπατήματος, είτε ακόμα και για τη χρήση ενός υπολογιστή ή iPad, οι ηλικιωμένοι χρειάζονται απλώς λίγο χρόνο και υπομονή για να αναπτύξουν νέες διαδικαστικές μνήμες.

Είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί οι άνθρωποι εξελίχθηκαν ώστε να διατηρούν και να εκτελούν δεξιότητες χωρίς συνειδητή σκέψη. Η φυγή από τα αρπακτικά ζώα ή η αναζήτηση τροφής δεν θα έπρεπε να είναι κάτι που απαιτεί πολλή συγκέντρωση. Την επόμενη φορά λοιπόν που θα ανεβείτε στο ποδήλατό σας, αφιερώστε ένα δευτερόλεπτο για να ευχαριστήσετε τη διαδικαστική σας μνήμη, ακόμα κι αν δεν μπορείτε να θυμηθείτε… πού ακριβώς πηγαίνετε.