Στα βάθη της λίμνης Τανγκανίκα στην Αφρική, ένα από τα παλαιότερα και πιο ποικίλα οικοσυστήματα γλυκού νερού στον πλανήτη, ζει ένας διακριτικός “γίγαντας”: η γιγάντια κιχλίδα (Boulengerochromis microlepis). Αυτό το ψάρι, το οποίο μπορεί να φτάσει τα 80 εκατοστά σε μήκος, είναι γνωστό ως ένα από τα μεγαλύτερα είδη κιχλίδων στον κόσμο και για την φροντίδα και των δύο γονιών στα αυγά και τα μικρά τους.
Έρευνα που διεξήχθη από μια ομάδα του Πανεπιστημίου του Κιότο και του Μητροπολιτικού Πανεπιστημίου της Οσάκα στην Ιαπωνία ανακάλυψε ότι αυτά τα ψάρια είναι ικανά για κάτι που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν χαρακτηριστικό που είχαν μόνο τα ζώα με πιο σύνθετο εγκέφαλο: μπορούν να αντιληφθούν πού ένας πιθανός εισβολέας – στην προκειμένη περίπτωση, ένας δύτης – στρέφει την προσοχή του και να προσαρμόσουν ανάλογα την αμυντική τους συμπεριφορά.
Η μελέτη, της οποίας οι συγγραφείς είναι οι Shun Satoh, Ryo Hidaka και Ryoichi Inoue και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Royal Society Open Science, ανοίγει ένα συναρπαστικό παράθυρο στην εξέλιξη της κοινωνικής νόησης στα σπονδυλωτά. Μέχρι τώρα, η ικανότητα ανταπόκρισης στην κατεύθυνση του βλέμματος ενός άλλου ατόμου, γνωστή ως ευαισθησία στο βλέμμα, ακόμη και η δυνατότητα απόδοσης προσοχής, είχε διερευνηθεί κυρίως σε πρωτεύοντα θηλαστικά, σκύλους και ορισμένα πτηνά. Αυτή η εργασία υποδηλώνει ότι τα ψάρια, η πιο βασική γενεαλογία των σπονδυλωτών, μπορεί να μοιράζονται αυτήν την ικανότητα.
Για να πραγματοποιήσουν την έρευνα, οι επιστήμονες πραγματοποίησαν καταδύσεις στη νότια λεκάνη της λίμνης Τανγκανίκα, στη Δημοκρατία της Ζάμπια. Εκεί, εντόπισαν φωλιές κιχλίδων σε δύο κρίσιμα στάδια αναπαραγωγής: όταν οι γονείς προστάτευαν τα αυγά που γεννήθηκαν στο υπόστρωμα και όταν φύλαγαν τα ιχθύδια στα αρχικά στάδια, τα οποία ήταν ακόμα ακίνητα σε κοιλότητες άμμου.
Η υπόθεση ήταν απλή αλλά ευρηματική. Οι κιχλίδες είναι εξαιρετικά επιθετικές όταν υπερασπίζονται τα παιδιά τους. Οι ερευνητές ήθελαν να προσδιορίσουν αν αυτή η επιθετικότητα ποικίλλει ανάλογα με το τι «επικοινωνούσε» ο δύτης με το σώμα του και, πάνω απ’ όλα, με τα μάτια του. Για να το πετύχουν αυτό, σχεδίασαν τέσσερις διαφορετικές πειραματικές καταστάσεις, διάρκειας 60 δευτερολέπτων η καθεμία, και κατέγραψαν τις αντιδράσεις των ψαριών με υποβρύχιες κάμερες.
Στην πρώτη συνθήκη, ο δύτης τοποθετήθηκε μπροστά από τη φωλιά, σε σταθερή απόσταση 30 εκατοστών, και κατεύθυνε το βλέμμα του κατευθείαν προς τα αυγά ή τα μικρά ψάρια.
Στη δεύτερη συνθήκη, ο δύτης κράτησε το σώμα του στραμμένο προς τους απογόνους, αλλά γύρισε το κεφάλι του για να κοιτάξει αλλού, αποφεύγοντας την οπτική επαφή με τη φωλιά.
Στην τρίτη συνθήκη, ο δύτης γύρισε εντελώς την πλάτη του, έτσι ώστε η πλάτη του σώματός του, συμπεριλαμβανομένων των βατραχοπέδιλων, να είναι στραμμένη προς τη γέννα.
Στην τέταρτη και τελευταία συνθήκη, ο δύτης δεν κοίταζε τα μικρά, αλλά εστίαζε την προσοχή του απευθείας στους γονείς που τα προστάτευαν.
Η υπόθεση ήταν σαφής: αν τα ψάρια είναι ευαίσθητα στην προσοχή του εισβολέα, θα πρέπει να εκδηλώνουν μια πιο έντονη αντίδραση όταν ο δύτης κοιτάζει αυτό που θεωρούν το πιο πολύτιμο «περιουσιακό» τους στοιχείο: τους απογόνους τους. Αν τα ψάρια μπορούν να αναγνωρίσουν το πού στρέφουν την προσοχή τους οι δύτες, τότε προβλέφθηκε ότι η επιθετικότητα θα ήταν μεγαλύτερη στη συνθήκη 1 (άμεσο βλέμμα προς τα αυγά ή τα μικρά) σε σύγκριση με τις συνθήκες 2 και 3, εξηγούν οι συγγραφείς στη μελέτη.
Τα αποτελέσματα που προέκυψαν από την ανάλυση επτά ζευγαριών αναπαραγωγής, επιβεβαίωσαν σε μεγάλο βαθμό τις προβλέψεις των επιστημόνων. Οι κιχλίδες επιτίθονταν στους δύτες πολύ πιο συχνά όταν εκείνοι κοίταζαν απευθείας τα μικρά τους. Αντίθετα, όταν ο δύτης απέστρεφε το βλέμμα του ή, ιδιαίτερα, γύριζε την πλάτη του προς τη φωλιά, ο αριθμός των επιθέσεων και των απειλητικών συμπεριφορών μειωνόταν αισθητά.
Η επιθετικότητα ήταν σημαντικά συχνότερη στη συνθήκη 1, όπου οι δύτες κοιτούσαν απευθείας τα αυγά ή τα μικρά, σε σύγκριση με τις συνθήκες 2 και 3, σημειώνει το άρθρο. Αντίθετα, δεν βρέθηκαν σημαντικές διαφορές στα επίπεδα επιθετικότητας μεταξύ της συνθήκης 1 (όταν ο δύτης κοιτούσε τα μικρά) και της συνθήκης 4 (όταν κοιτούσε τους γονείς). Με άλλα λόγια, για τα ψάρια, ένας δύτης που κοιτάζει τους απογόνους τους αποτελεί εξίσου σοβαρή απειλή με κάποιον που τα κοιτάζει άμεσα.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ο χρόνος που τα ψάρια περνούσαν κοντά στον δύτη παρουσίαζε διαφορετικό μοτίβο. Τα ψάρια έτειναν να παραμένουν για περισσότερο χρόνο κοντά στον «εισβολέα» όταν εκείνος είχε στραμμένη την πλάτη του προς τη φωλιά (συνθήκη 3), μια συμπεριφορά που οι ερευνητές ερμηνεύουν ως πιθανή στρατηγική παρακολούθησης ή παρενόχλησης απέναντι σε μια απειλή που δεν είναι σαφώς καθορισμένη.
Η μελέτη αποκάλυψε επίσης αξιοσημείωτες διαφορές μεταξύ των φύλων. Τα αρσενικά ήταν σημαντικά πιο επιθετικά από τα θηλυκά, κάτι που συμφωνεί με τον ρόλο τους στην υπεράσπιση της επικράτειας και των απογόνων τους. Ωστόσο, η σειρά παρουσίασης των ερεθισμάτων δεν επηρέασε την αντίδραση, γεγονός που υποδηλώνει ότι τα ψάρια δεν μάθαιναν, ούτε συνήθιζαν κατά τη διάρκεια του σύντομου πειράματος.
Το βασικό ερώτημα που προκύπτει από αυτό το εύρημα είναι αν αυτή η αντίδραση αποτελεί απλώς ένα ενστικτώδες αντανακλαστικό σε ένα οπτικό ερέθισμα – όπως το σχήμα δύο ματιών – ή αν περιλαμβάνει μια πιο σύνθετη γνωστική διεργασία. Οι συγγραφείς τείνουν προς τη δεύτερη εκδοχή, με την απαραίτητη επιστημονική επιφύλαξη.
Οι εν λόγω κιχλίδες είναι μακρόβια ζώα που αναπαράγονται λίγες φορές στη ζωή τους και παρέχουν γονική φροντίδα που μπορεί να διαρκέσει έως και εννέα μήνες. Είναι εξαιρετικά απίθανο τα άτομα που παρατηρήθηκαν να είχαν προηγούμενη εμπειρία με δύτες κατά την αναπαραγωγή, γεγονός που σε μεγάλο βαθμό αποκλείει το ενδεχόμενο η συμπεριφορά τους να οφείλεται σε απλή συνειρμική μάθηση, όπως δοκιμή και λάθος. Οι ευκαιρίες για τροποποίηση της συμπεριφοράς άμυνας μέσω συνειρμικής μάθησης θα ήταν εξαιρετικά περιορισμένες, υποστηρίζουν οι ερευνητές.
Επιπλέον, τα ερεθίσματα ήταν σχεδόν πανομοιότυπα σε όλες τις πειραματικές συνθήκες, διαφοροποιούμενα μόνο ως προς την κατεύθυνση του βλέμματος ή τον προσανατολισμό του σώματος. Αυτό καθιστά απίθανο η αντίδραση να οφείλεται σε ένα μόνο χαρακτηριστικό, όπως η ορατότητα των ματιών του δύτη μέσα από τη μάσκα.
Πέρα από το καθαρά ζωολογικό ενδιαφέρον, αυτή η ανακάλυψη έχει σημαντικές πρακτικές επιπτώσεις, ιδιαίτερα σε έναν κόσμο όπου οι καταδύσεις και ο τουρισμός στη φύση αυξάνονται. Αν η απλή κατεύθυνση του ανθρώπινου βλέμματος μπορεί να αλλάξει τη συμπεριφορά των ζώων και ενδεχομένως να προκαλέσει στρες, τότε καθίσταται αναγκαίο να επανεξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο αλληλεπιδρούμε με την άγρια ζωή.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι ερευνητές προτείνουν ότι ακόμη και σε επιστημονικά περιβάλλοντα, η χρήση καμερών μπορεί να είναι λιγότερο παρεμβατική μέθοδος από την άμεση παρατήρηση.
Δείτε εικόνα του Boulengerochromis microlepis εδώ.
