Ο Προέδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας παρευρέθηκε σήμερα Τετάρτη στην πανηγυρική συνεδρία της Ακαδημίας Αθηνών για τον εορτασμό της επετείου των 100 χρόνων από την ίδρυσή της.

Στον χαιρετισμό του, ο κ. Τασούλας εξήρε το έργο και την προσφορά της Ακαδημίας Αθηνών και υπογράμμισε ότι «Η παιδεία και η γνώση που χτίζει ήθος και αυτοπεποίθηση είναι η δύναμη που κατακτά, διασφαλίζει και κατοχυρώνει το μέλλον μιας κοινωνίας», ενώ στη συνέχεια πρόσθεσε ότι «η Ακαδημία Αθηνών αυτά τα 100 χρόνια και οπωσδήποτε στις μέρες μας, μέσα από τις μελέτες και τις πρωτοβουλίες κορυφαίων ακαδημαϊκών έχει καθοριστική συμβολή για να συνειδητοποιήσει ακόμα περισσότερο η ελληνική κοινωνία την εμβέλεια και τη διαχρονικότητα του ελληνικού πνεύματος – του συστήματος σκέψης που έδωσε υπόσταση στη δυτική επιστήμη, θετική και θεωρητική».

Όπως παρατήρησε «Η πατρίδα μας μπορεί να γίνει πιο ισχυρή στους σημερινούς και τους μελλοντικούς καιρούς μόνο αν η συνειδητοποίηση αυτή απλωθεί ακόμα περισσότερο παντού, όχι απλώς ως αιτία αυτοθαυμασμού, αλλά ως κίνητρο για μελέτη, για δράση και για δημιουργικότητα». Μάλιστα, υποστήριξε, πως «Έχουμε την ευθύνη να δώσουμε στη χώρα μας και στους ανθρώπους γύρω μας, και ιδιαίτερα στους νέους, περισσότερες δυνατότητες από εκείνες που είχαμε εμείς όταν ήμασταν νέοι. Αυτή είναι η πατριωτική στάση και επιλογή ζωής».

Κατά τον χαιρετισμό του, ο κ. Τασούλας τόνισε:

«Βρίσκομαι σήμερα εδώ για να τιμήσουμε από κοινού την εκατονταετία από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, του ανώτατου πνευματικού ιδρύματος της χώρας, ενός ισχυρού κόμβου μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντός μας. Παρελθόντος, διότι η Ακαδημία Αθηνών παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα την οποία κανένας άλλος ομόλογός της θεσμός στον κόσμο δεν διαθέτει: λειτουργεί σε μια πόλη όπου γεννήθηκε η ιδέα της Ακαδημίας καθαυτή, στην Αθήνα, “πόλιν της Ελλάδος παίδευσιν” όπως την ονομάζει ο Θουκυδίδης. Και μέλλοντος, διότι αντλεί από μια παράδοση μεγάλης πνευματικής αίγλης, χωρίς ωστόσο να επαναπαύεται στο ιστορικό βάθος του τίτλου της ή στη συμβολική του βαρύτητα, αλλά επιδιώκοντας να μεταβολίσει αυτήν την κληρονομιά σε σύγχρονη πνευματική ευθύνη έναντι της κοινωνίας.

Υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στην ελληνική Ακαδημία και σε όλες τις άλλες Ακαδημίες του κόσμου. Η διαφορά είναι ότι εδώ σε μας ένα αόρατο νήμα συνδέει την Ακαδημία Αθηνών με την Ακαδημία του Πλάτωνα η οποία έδωσε το όνομά της σε όλες τις Ακαδημίες του κόσμου. Είναι το νήμα της ελληνικής γλώσσας και της ελληνικής σκέψης. Της σκέψης εκείνης που μέσα από την επιστήμη και την τέχνη διαφωτίζει και αποκαλύπτει. Αισθανόμαστε λοιπόν την υπερηφάνεια, αλλά και την ευθύνη που αυτή η κληρονομιά επιβάλλει.

Έχουμε την ευθύνη να δώσουμε στη χώρα μας και στους ανθρώπους γύρω μας, και ιδιαίτερα στους νέους, περισσότερες δυνατότητες από εκείνες που είχαμε εμείς όταν ήμασταν νέοι. Αυτή είναι η πατριωτική στάση και επιλογή ζωής. Η παιδεία και η γνώση που χτίζει ήθος και αυτοπεποίθηση είναι η δύναμη που κατακτά, διασφαλίζει και κατοχυρώνει το μέλλον μιας κοινωνίας. Θα ήθελα να πω, λοιπόν, ότι η Ακαδημία Αθηνών αυτά τα 100 χρόνια και οπωσδήποτε στις μέρες μας, μέσα από τις μελέτες και τις πρωτοβουλίες κορυφαίων ακαδημαϊκών έχει καθοριστική συμβολή για να συνειδητοποιήσει ακόμα περισσότερο η ελληνική κοινωνία την εμβέλεια και τη διαχρονικότητα του ελληνικού πνεύματος – του συστήματος σκέψης που έδωσε υπόσταση στη δυτική επιστήμη, θετική και θεωρητική. Η πατρίδα μας μπορεί να γίνει πιο ισχυρή στους σημερινούς και τους μελλοντικούς καιρούς μόνο αν η συνειδητοποίηση αυτή απλωθεί ακόμα περισσότερο παντού, όχι απλώς ως αιτία αυτοθαυμασμού, αλλά ως κίνητρο για μελέτη, για δράση και για δημιουργικότητα.

Πιστεύω λοιπόν ότι αυτό το μήνυμα, ένα μήνυμα για την πρωτοκαθεδρία της δημοκρατίας, της κριτικής σκέψης και του ορθού λόγου είναι ένα μήνυμα που ταξιδεύει στο χρόνο χωρίς να ξεθωριάζει ξεκινώντας από την πρώτη Ακαδημία, την Ακαδημία του Πλάτωνα που βρίσκεται μόλις τρία χιλιόμετρα από εδώ που βρισκόμαστε τώρα και αντηχεί και σήμερα μέσα σε αυτή την μνημειώδη αίθουσα. Στην αίθουσα όπου στις τοιχογραφίες κυριαρχεί ο μύθος του Προμηθέα με τη φωτιά ως σύμβολο και ως μεταφορά του ελληνικού λόγου, δηλαδή της γλώσσας και της γνώσης.

“Σήμερα δεν τιμάμε απλώς δύο επετείους, αλλά δύο διαφορετικές εκφάνσεις του ιδίου ελληνικού πνεύματος”

Κυρίες και κύριοι,

Όταν, στην εναρκτήρια συνεδρία της Ακαδημίας στις 25 Μαρτίου 1926 -μια συμβολική σύζευξη της πνευματικής αναγέννησης με την εθνική- ο τότε Υπουργός Παιδείας, αστρονόμος Δημήτριος Αιγινήτης εκφώνησε την πανηγυρική ομιλία του, καθόρισε σαφώς και την αποστολή της ως «κεφαλής της πνευματικής οργανώσεως της χώρας»: «Να προκαλεί, να συλλέγει και να διαδίδει τας ανακαλύψεις, τας εφευρέσεις και τας επιστημονικάς ερεύνας καθόλου. Να ενθαρρύνει, να ποδηγετεί και να αναδεικνύει τους εργαζομένους. Να αποκαλύπτει και να χρησιμοποιεί τας ιδιοφυίας. Να μελετά και να κανονίζει τα της εθνικής γλώσσης. Να παρασκευάζει, να συντάσσει και να δημοσιεύει τα λεξικά αυτής. Να ερευνά και να αποκαλύπτει την φύσιν της χώρας. Να βραβεύει την αρετήν και τας πνευματικάς ικανότητας. Να καθοδηγεί και να φωτίζει τας δημοσίας αρχάς και την δημοσίαν γνώμην επί παντός σχετικού ζητήματος. Να επιβάλλει την πνευματικήν πειθαρχίαν και να κατευθύνει την εθνικήν διανοητικήν ενέργειαν εις το στάδιον των επιστημών, των γραμμάτων και των τεχνών, εν αρμονία προς τον εθνικόν χαρακτήρα, συμφώνως προς τας παραδόσεις και το πνεύμα της φυλής».

Αυτά τα εμπνευσμένα και πυκνά λόγια του Δημητρίου Αιγινήτη έγιναν οδηγός στην πορεία της Ακαδημίας Αθηνών στα χρόνια που ακολούθησαν, και το Ίδρυμα ένας θεσμός ο οποίος, έκτοτε, επιβεβαιώνει καθημερινά ότι η γνώση χρειάζεται κοινότητα και ακροατήριο για να προαχθεί. Εγκατεστημένη στο επιβλητικό κτίριο του Χάνσεν μας πρόσφερε και συνεχίζει να προσφέρει αξιομνημόνευτες εκδόσεις -πέρα από την μετάφραση της Ποιητικής του Αριστοτέλους από τον Σίμο Μένανδρο, του Συμποσίου του Πλάτωνος από τον Ιωάννη Συκουτρή, και των Χαρακτήρων του Θεοφράστου από τον Εμμανουήλ Δαυίδ που σήμερα ψηφιοποιημένες και ελεύθερα προσβάσιμες σε κάθε μελετητή θα αναφέρω το πλέον πρόσφατο (2014) Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας σε επιμέλεια του γλωσσολόγου και ακαδημαϊκού Χριστόφορου Χαραλαμπάκη, και τις πολύτιμες σειρές (Νεοελληνική και Θεατρική Βιβλιοθήκη) του εποπτευόμενου από την Ακαδημία Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη. Σημαντικά είναι τα ερευνητικά της κέντρα, 17 τον αριθμό, που καλύπτουν ποικίλους τομείς γνώσης στις ανθρωπιστικές, τις κοινωνικές και τις θετικές επιστήμες· άκρως διαμορφωτικές της πνευματικής ζωής της χώρας, η εκπόνηση πλήθους ερευνητικών προγραμμάτων και η θέσπιση υποτροφιών και βραβείων για την ενθάρρυνση νέων επιστημόνων, ερευνητών και δημιουργών· ιδιαιτέρως υποσχόμενες οι συμμετοχές της σε ευρωπαϊκές ερευνητικές υποδομές και ψηφιακές εφαρμογές, μέσω των οποίων αναπτύσσονται εργαλεία για τη διευκόλυνση των ελλήνων ερευνητών στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.

Υπήρξαν, ασφαλώς, και περίοδοι ομιχλώδεις, κατά τις οποίες η Ακαδημία κλυδωνίστηκε από διεθνείς αναταράξεις, πολέμους και εθνικές καταστροφές, εσωτερικά προβλήματα και ενδογενείς διαμάχες. Τα πράγματα, ωστόσο, αλλάζουν, και αλλάζουν δυναμικά προς το καλύτερο. Στην αφετηρία μιας δεύτερης εκατονταετίας, ο εκσυγχρονισμός του νομικού πλαισίου που διείπε την λειτουργία του Ιδρύματος από την δεκαετία του 1920, και οι χρήσιμες αλλαγές στο καταστατικό του, το προετοιμάζουν για τη νέα εποχή, μια εποχή μεγαλύτερης εξωστρέφειας και επαφής με την κοινωνία. Επιβεβαιώνουν την αποστολή του ως γέφυρας ανάμεσα στην επιστήμη και την κοινωνία, ως θεσμού που εξηγεί, διαφωτίζει, καθοδηγεί, προστατεύει από τον επιστημονικό αναλφαβητισμό· που δεν παράγει απλώς γνώση, αλλά μεριμνά για την ποιότητα του δημοσίου λόγου και έχει τη δυνατότητα και το κύρος να λειτουργήσει ως ηθική πυξίδα σε έναν κόσμο χωρίς σταθερές. Διότι στην ρευστή, μεταβατική εποχή που διανύουμε κρίνεται ουσιαστικά το μέλλον του ανθρώπου ως φορέα νοήματος, ευθύνης και ελευθερίας. Οι σύγχρονες προκλήσεις δεν είναι μόνο τεχνικές. Είναι υπαρξιακές. Μας καλούν να σκεφτούμε τι σημαίνει άνθρωπος στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, τι σημαίνει ευθύνη στην εποχή της κλιματικής κρίσης, και τι αλήθεια στην εποχή της παραπληροφόρησης. Και δεν υπάρχει προσφορότερος χώρος στον οποίο θα μπορούσαν, αν όχι να απαντηθούν, πάντως να τεθούν και να συζητηθούν αυτά τα προβλήματα από τον χώρο της Ακαδημίας, χώρο ελευθερίας του λόγου, έρευνας, σύνθεσης, αμφισβήτησης και δημιουργίας.

Γι’ αυτό και θεωρώ ιδιαιτέρως σημαντικές τις πρωτοβουλίες που ανακοίνωσε στην ομιλία του κατά την τελετή εγκατάστασής του ως νέου προέδρου του Ιδρύματος ο κ. Νικηφόρος Διαμαντούρος. Την διοργάνωση συνεδρίων γύρω από κρίσιμα θέματα που απασχολούν την ελληνική κοινωνία, όπως είναι η παιδεία, το δημογραφικό, η κλιματική αλλαγή, ο προσανατολισμός της εθνικής οικονομίας και τέλος η τεχνητή νοημοσύνη, σημείο όπου τέμνονται όλοι οι παραπάνω τομείς. Την επικοινωνία της Ακαδημίας με τον χώρο της ενεργού πολιτικής, τουτέστιν με τη Βουλή των Ελλήνων, μέσω του μνημονίου συνεργασίας το οποίο προσφάτως υπεγράφη μεταξύ των δύο μερών, και την διεύρυνση αυτής της συνεργασίας και στον χώρο του πολιτισμού. Και βεβαίως, την ακόμη στενότερη σύνδεση της Ακαδημίας Αθηνών με τις μεγάλες σύγχρονες Ακαδημίες του κόσμου, με την οποία επιδιώκει – και απ’ ότι έδειξε το πρόσφατο πρώτο συμπόσιο του Διεθνούς Κοινού των Ακαδημιών, επιτυγχάνει – να συμβάλει σ’ έναν ουσιαστικό διεπιστημονικό διάλογο σε μια περίοδο που οι παγκόσμιες προκλήσεις διαπερνούν σύνορα και επιστημονικά πεδία.

Η σημερινή ημέρα, ωστόσο, δεν σηματοδοτεί μόνο τη συμπλήρωση εκατό ετών από την ίδρυση της Ακαδημίας, αλλά και τριάντα από την εκδημία του Οδυσσέα Ελύτη. Του νομπελίστα ποιητή μας, ο οποίος, στο κείμενό του «Τα δημόσια και τα ιδιωτικά», εξήρε την ανάγκη «το κοινόν αίσθημα να συμπίπτει με εκείνο των αρίστων», σαν να υποδείκνυε τη σημασία της αντενέργειας κοινωνίας και Ακαδημίας προς την οποία ήδη προσανατολίζεται το ανώτατο πνευματικό μας ίδρυμα, της μόνης δηλαδή διαδικασίας που θα συνέβαλε στην διάχυση της αριστείας, όχι απλώς ως ατομικής υπεροχής αλλά ως δημόσιας αρετής, σε ολόκληρο το κοινωνικό σώμα. Του ιερουργού της γλώσσας, που υπενθύμιζε, στον λόγο του προς την Σουηδική Ακαδημία επί τῇ απονομῇ του βραβείου Νόμπελ, ότι «η γλώσσα αποτελεί εργαλείο μαγείας και φορέα ηθικών αξιών». «Προσκτάται η γλώσσα στο μάκρος των αιώνων ένα ορισμένο ήθος» είχε τονίσει τότε. «Και το ήθος αυτό γεννά υποχρεώσεις». Κι έτσι, ο λόγος του ποιητή που τίμησε την κληρονομιά του με τη δοξαστική φράση «Η γλώσσα μου έδωσαν ελληνική» και ανέδειξε με το έργο του τη βαθύτερη πνευματική της υπόσταση, συναντάται εδώ με το πρόταγμα της Ακαδημίας, όπως διακηρύχθηκε ήδη από τις απαρχές της από τον Αιγινήτη: με την προστασία της γλώσσας ως πολιτισμικού αγαθού, με τη διατήρηση της συνέχειάς της μέσα στον χρόνο, με τη διαφύλαξη της εκφραστικής της επάρκειας και με την προστασία της, μέσω παρεμβάσεων, όταν η δημόσια χρήση την υποβαθμίζει.

Κυρίες και κύριοι

Σήμερα δεν τιμάμε απλώς δύο επετείους, αλλά δύο διαφορετικές εκφάνσεις του ιδίου ελληνικού πνεύματος. Τιμάμε τη συνέχεια και την ανανέωση, τη θεσμική ευθύνη και την ποιητική τόλμη. Τιμάμε, με δυο λόγια, τους τρόπους με τους οποίους η Ελλάδα επιβιώνει μέσα στον χρόνο: με θεσμούς που προστατεύουν τη γλώσσα, τη σκέψη, την επιστήμη, και με ποιητές που προσδίδουν στη γλώσσα, στη σκέψη, στην επιστήμη τη «διαύγεια του συναισθήματος» (η φράση ανήκει στον Οδυσσέα Ελύτη). Και όσο υπάρχουν θεσμοί, όπως η Ακαδημία Αθηνών, που υπερασπίζονται τη γλώσσα και ποιητές που την αναγεννούν, θεσμοί που μελετούν τον ορατό κόσμο και ποιητές που τον υπερβαίνουν, η Ελλάδα θα συνεχίσει να μιλά – και να ακούγεται.

Και στα επόμενα 100 χρόνια της Ακαδημίας Αθηνών!».

Πηγή: ΑΠΕ – ΜΠΕ