Σημαντικές αυξήσεις στις τιμές των καπνικών προϊόντων φέρνει ο σχεδιασμός της Κομισιόν για αναθεώρηση της φορολογίας στην ΕΕ. Το θέμα επανέρχεται στο προσκήνιο λόγω ειδικής μελέτης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, σύμφωνα με την οποία η Ελλάδα, συγκαταλέγεται στις χώρες που θα χρειαστούν τη μεγαλύτερη προσαρμογή. Αυτό εκτιμάται ότι θα ωθήσει την τιμή του πακέτου στα δημοφιλή τσιγάρα μέχρι και τα 6,50 ευρώ, από τα επίπεδα των 4,80 ευρώ που βρίσκονται σήμερα.
Η μελέτη που παρουσιάστηκε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (Μάρτιος 2026) αναλύει τις επιπτώσεις στην εσωτερική αγορά των ελάχιστων συντελεστών ΕΦΚ και της ευρείας διαθεσιμότητας εναλλακτικών προϊόντων καπνού, τα οποία επί του παρόντος δεν καλύπτονται από την Οδηγία 2011/64/ΕΕ του Συμβουλίου σχετικά με τη διάρθρωση και τους συντελεστές του ειδικού φόρου κατανάλωσης που εφαρμόζονται στα βιομηχανοποιημένα καπνά.
Η συγκεκριμένη μελέτη παρέχει δεδομένα ανά χώρα και αναλύει τις πιθανές επιπτώσεις της προτεινόμενης αναθεώρησης της Οδηγίας της ΕΕ για τη Φορολογία του Καπνού (TTD). Χρησιμοποιώντας το Μοντέλο Προσομοίωσης Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης Καπνού (Tobacco Excise Tax Simulation Model), επικεντρώνεται σε εννέα κράτη μέλη. Οι προσομοιώσεις υψηλότερων ελάχιστων συντελεστών ειδικού φόρου κατανάλωσης για τα τσιγάρα, τον λεπτοκομμένο καπνό για στριφτά τσιγάρα, τα θερμαινόμενα προϊόντα καπνού και τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δείχνουν:
- Υψηλότερες τιμές
- Μικρότερο χάσμα τιμών μεταξύ των χωρών
- Μειωμένη κατανάλωση
- Υψηλότερα έσοδα
- Μείωση της πρόωρης θνησιμότητας
Αυτά τα ευρήματα υποστηρίζουν την έγκαιρη και πλήρη εφαρμογή της προτεινόμενης αναθεώρησης της Οδηγίας (TTD), όπως αναφέρεται.
Η αύξηση της φορολογίας από το 2014
Από την εφαρμογή της TTD το 2014, οι φόροι καπνού έχουν αυξηθεί σημαντικά σε όλα τα κράτη μέλη. Τα θεσπισμένα ελάχιστα όρια ειδικού φόρου κατανάλωσης συνέβαλαν σε μια συνολική ανοδική διόρθωση των φορολογικών συντελεστών καπνού εντός της ΕΕ.
Οι διαφορές στη φορολογία καπνικών προϊόντων ανά κράτος
Ωστόσο, το μέγεθος των φορολογικών αυξήσεων δεν ήταν ομοιόμορφο σε όλες τις χώρες. Είναι χαρακτηριστικό ότι ορισμένα κράτη μέλη (π.χ. Βουλγαρία, Ουγγαρία και Ελλάδα) παραμένουν μόνο οριακά πάνω από την ελάχιστη απαίτηση των 90 ευρώ ανά 1.000 τσιγάρα. Αντίθετα, άλλες χώρες της Ε.Ε. έχουν εφαρμόσει σημαντικά υψηλότερα επίπεδα ειδικού φόρου κατανάλωσης. Συγκεκριμένα, η Ιρλανδία, η Γαλλία, η Φινλανδία και οι Κάτω Χώρες έχουν υιοθετήσει φορολογικούς συντελεστές πολύ πάνω από το ελάχιστο όριο, «αντικατοπτρίζοντας πιο φιλόδοξες στρατηγικές ελέγχου του καπνού» όπως σημειώνεται στην έκθεση.
Αυτή η ανομοιογένεια στα επίπεδα φορολογίας μεταφράζεται διαχρονικά σε μεγάλες διαφορές στις τιμές των τσιγάρων μεταξύ των χωρών εντός της ΕΕ. Τα κράτη μέλη με τα υψηλότερα βάρη ειδικών φόρων κατανάλωσης παρουσιάζουν σταθερά τις υψηλότερες τιμές λιανικής πώλησης τσιγάρων, ενώ οι χώρες που παραμένουν κοντά στο ελάχιστο όριο τείνουν να έχουν σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα τιμών. «Αυτές οι διαφορές φόρων και τιμών δεν αντικατοπτρίζουν μόνο αποκλίνουσες εθνικές στρατηγικές ελέγχου του καπνού, αλλά δημιουργούν επίσης κίνητρα για διασυνοριακές αγορές και υποκατάσταση βάσει τιμής, ιδίως σε γεωγραφικά γειτονικές περιοχές με μεγάλα φορολογικά κενά» τονίζεται στην μελέτη.
Ωστόσο, αυτές οι αυξήσεις δεν ήταν αρκετές για να αντισταθμίσουν τον πληθωρισμό και την αύξηση του εισοδήματος με την πάροδο των ετών. Τα τελευταία χρόνια, η προσιτότητα των προϊόντων καπνού – που υπολογίζεται ως το ποσοστό του κατά κεφαλήν ΑΕΠ που απαιτείται για την αγορά 2.000 τσιγάρων της μάρκας με τις μεγαλύτερες πωλήσεις – αυξάνεται. Όπως φαίνεται στο παρακάτω διάγραμμα (αρνητικές στήλες), τα τσιγάρα γίνονται φθηνότερα σε σχέση με τα εισοδήματα των ανθρώπων στην ΕΕ, ιδίως από το 2020 και μετά.
Από το 2014 έως το 2020, η εικόνα ήταν μεικτή: τα τσιγάρα έγιναν λιγότερο προσιτά σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ελλάδα και η Φινλανδία, αλλά πιο προσιτά σε κράτη μέλη όπως η Βουλγαρία και η Ρουμανία. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι μεταξύ 2020 και 2022, τα τσιγάρα έγιναν πιο προσιτά (δηλαδή φθηνότερα σε σχέση με τα επίπεδα του κατά κεφαλήν ΑΕΠ) σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη της ΕΕ, κυρίως επειδή η φορολογία του καπνού δεν συμβάδισε με τον γενικό πληθωρισμό, ο οποίος έφτασε σε διψήφια επίπεδα σε ολόκληρη την ΕΕ.
Η πιο άμεση επίπτωση της αναθεωρημένης Οδηγίας για τη Φορολογία του Καπνού (TTD) θα είναι οι υψηλότεροι φόροι και τιμές στα προϊόντα καπνού. Το ακόλουθο διάγραμμα, που περιλαμβάνεται στη μελέτη, παρουσιάζει τους νέους, προσαρμοσμένους ελάχιστους συντελεστές ειδικού φόρου κατανάλωσης για τα τσιγάρα, ενσωματώνοντας τόσο την τιμαριθμική αναπροσαρμογή όσο και τη διόρθωση βάσει της αγοραστικής δύναμης (PPP) στην προτεινόμενη αναθεώρηση της TTD.
Τι θα γίνει στην Ελλάδα με βάση το νέο πλαίσιο φορολογίας του καπνού
Με βάση το νέο πλαίσιο, έξι κράτη μέλη – η Δανία, η Ιρλανδία, η Φινλανδία, το Βέλγιο, οι Κάτω Χώρες και η Γαλλία – υπερβαίνουν ήδη τα νέα ελάχιστα όρια. Αντίθετα, τα υπόλοιπα κράτη μέλη θα χρειαζόταν να αυξήσουν τους ελάχιστους συντελεστές τους, κατά μέσο όρο περίπου κατά 50%. Οι μεγαλύτερες απαιτούμενες αυξήσεις συγκεντρώνονται στα κράτη μέλη της Νότιας και Ανατολικής ΕΕ (με εξαίρεση το Λουξεμβούργο).
Συγκεκριμένα, η Κύπρος, η Ελλάδα, η Ουγγαρία και η Βουλγαρία θα χρειαζόταν να αυξήσουν τους ελάχιστους συντελεστές ειδικού φόρου κατανάλωσης για τα τσιγάρα κατά περισσότερο από 80% προκειμένου να συμμορφωθούν με τα αναθεωρημένα ελάχιστα όρια. Οι αυξήσεις θα οδηγήσουν επίσης σε μεγαλύτερη ομοιογένεια των συντελεστών μεταξύ των χωρών, μειώνοντας τις αποκλίσεις κατά 13,5%, γεγονός που θα βοηθούσε στην αποθάρρυνση των διασυνοριακών αγορών, όπου πολίτες από δικαιοδοσίες με υψηλή φορολογία αγοράζουν τα προϊόντα τους σε (συνήθως γεωγραφικά γειτονικές) δικαιοδοσίες με χαμηλότερη φορολογία, υπογραμμίζεται στην έρευνα.
Η προτεινόμενη αναθεώρηση της Οδηγίας για τη Φορολογία του Καπνού (TTD) αναμένεται να έχει σημαντικό και άμεσο αντίκτυπο στην αγορά καπνού της Βουλγαρίας. Η μεγαλύτερη επίδραση θα προέλθει πιθανότατα από τα τσιγάρα, δεδομένου ότι η Βουλγαρία έχει δυσανάλογα χαμηλές τιμές σε σύγκριση με την υπόλοιπη ΕΕ και τις χώρες της περιοχής.
Τα τσιγάρα παραμένουν σημαντικά φθηνότερα στη Βουλγαρία από ό,τι στα γειτονικά κράτη μέλη της ΕΕ. Η μέση σταθμισμένη τιμή (WAP) για 1.000 τσιγάρα το 2024 ήταν 156 ευρώ στη Βουλγαρία, έναντι 255 ευρώ στη Ρουμανία και 210 ευρώ στην Ελλάδα. Επιπλέον, σε σύγκριση με τη Σερβία και τη Βόρεια Μακεδονία (αμφότερες υποψήφιες προς ένταξη χώρες στην ΕΕ), οι τιμές στη Βουλγαρία είναι περίπου παρόμοιες, αν όχι ελαφρώς χαμηλότερες.
Το 2024, ένα πακέτο 20 τσιγάρων της μάρκας με τις μεγαλύτερες πωλήσεις κόστιζε 6,8 διεθνή δολάρια (σε όρους αγοραστικής δύναμης – PPP) στη Βουλγαρία, έναντι 6,9 στη Βόρεια Μακεδονία και 7,6 στη Σερβία. Τα τσιγάρα είναι επίσης φθηνά σε σχέση με άλλα βασικά οικιακά προϊόντα εντός της χώρας. Για παράδειγμα, το 2024 στη Βουλγαρία, ήταν φθηνότερο να αγοράσει κανείς ένα πακέτο τσιγάρα από ένα πακέτο 12 αυγών μέσης τιμής. Αυτό βοηθά στην εξήγηση της επίμονα υψηλής επικράτησης του καπνίσματος και υπογραμμίζει τη σημασία ταχέων και πιο φιλόδοξων φορολογικών μεταρρυθμίσεων.
Οι παράγοντες κινδύνου
Ωστόσο, στην έκθεση επισημαίνονται ορισμένοι παράγοντες κινδύνου που ενδέχεται να επηρεάσουν τα προβλεπόμενα φορολογικά έσοδα και, ως ένα βαθμό, την κατανάλωση.
Υπάρχουν τρεις παράγοντες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πιο μετριασμένα έσοδα από τα προβλεπόμενα:
Πρώτον, οι τρέχοντες φορολογικοί συντελεστές είναι ήδη υψηλότεροι από αυτούς που περιλαμβάνονται στη βάση αναφοράς, καθώς το 2025 η κυβέρνηση αύξησε τους συντελεστές ειδικού φόρου κατανάλωσης σε όλα τα προϊόντα καπνού.
Δεύτερον, η Βουλγαρία ενδέχεται να συνεχίσει να εφαρμόζει τον συντελεστή ανά κιλό για τα θερμαινόμενα προϊόντα καπνού (HTPs), ο οποίος είναι ήδη πάνω από τα προτεινόμενα 155 ευρώ ανά κιλό της αναθεωρημένης οδηγίας. Το σενάριο εφαρμογής της μελέτης υποθέτει ότι τα HTPs θα φορολογούνται ανά τεμάχιο, δημιουργώντας πρόσθετα έσοδα.
Τρίτον, η υιοθέτηση της πρότασης θα μείωνε πολύ πιθανότατα τις διασυνοριακές αγορές από τη Βουλγαρία, μια επίδραση που δεν περιλαμβάνεται στο σενάριο. Η προβλεπόμενη αύξηση στις τιμές των τσιγάρων είναι σημαντική και θα περιόριζε αισθητά το χάσμα τιμών με τις γειτονικές χώρες. Για παράδειγμα, το μοντέλο υποδηλώνει ότι η διαφορά τιμής με τη Ρουμανία θα μειωνόταν κατά 59,1% για τα τσιγάρα.
Ως αποτέλεσμα, τα πρόσθετα έσοδα που θα προκύψουν από την εφαρμογή της αναθεωρημένης οδηγίας στη Βουλγαρία είναι πιθανό να είναι μικρότερα από ό,τι στο μοντελοποιημένο σενάριο, τονίζεται.
Παράλληλα, δεν παρατηρείται σαφής συσχέτιση μεταξύ των μεταβολών στους ειδικούς φόρους κατανάλωσης και των μεταβολών στα μερίδια της παράνομης αγοράς μεταξύ των χωρών. Σύμφωνα με την μελέτη, στοιχεία δείχνουν, ότι σε αρκετά κράτη μέλη παρουσιάστηκε μείωση ή σταθερότητα στο παράνομο εμπόριο παράλληλα με σημαντικές πραγματικές αυξήσεις στους φόρους κατανάλωσης τσιγάρων (π.χ. Ρουμανία, Κροατία, Λετονία και Λιθουανία), ενώ άλλες χώρες κατέγραψαν μικρές αυξήσεις στο μερίδιο της παράνομης αγοράς παρά τους περιορισμένους ή μειούμενους πραγματικούς φορολογικούς συντελεστές (π.χ. Ελλάδα). Συνολικά, το πρότυπο μεταξύ των χωρών δεν υποδηλώνει μια συστηματική σχέση μεταξύ φορολογίας και παράνομου εμπορίου.
