Οι νέες συγκλονιστικές φωτογραφίες των 200 Ελλήνων αντιστασιακών, που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς Ναζί στρατιώτες στην Καισαριανή την 1η Μαΐου του 1944, έχουν γίνει αντικείμενο έντονης πολιτικής και ιδεολογικής αντιπαράθεσης και δυστυχώς οκτώ δεκαετίες μετά την λήξη του εμφυλίου πολέμου, η χώρα μας έχει ακόμα «ανοιχτές πληγές», οι οποίες δεν φαίνεται ότι θα «κλείσουν» σύντομα.
Με το ανάστημα και το αγέρωχο βλέμμα τους, οι «200 της Καισαριανής» – όπως έχουν μείνει χαραγμένοι στο συλλογικό ιστορικό ασυνείδητο – έδειξαν στους Γερμανούς Ναζί ότι δεν φοβούνται τον θάνατο και πως μέχρι την τελευταία τους πνοή παραμένουν πιστοί στον αγώνα της αντίστασης, στον αγώνα για την ελευθερία.
Στην συντριπτική τους πλειοψηφία, οι Έλληνες αντιστασιακοί που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 ήταν μέλη και στελέχη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, οι οποίοι είχαν συλληφθεί και φυλακιστεί κατά την διάρκεια πολιτικών διώξεων του δικτατορικού καθεστώτος του Ιωάννη Μεταξά την περίοδο του Μεσοπολέμου.
Το πολιτικό και στρατιωτικό υπόβαθρο
Με την είσοδο της Ελλάδας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το καθεστώς της 4ης Αυγούστου προσπάθησε να ενσωματώσει μερικούς από τους πολιτικούς κρατούμενους στον ελληνικό τακτικό στρατό για να αντιμετωπίσει την ιταλική εισβολή το φθινόπωρο του 1940. Όσοι δεν υπέγραψαν την «δήλωση μετανοίας και αποκηρύξεως του κομμουνισμού» παρέμεναν φυλακισμένοι.
Οι «200 της Καισαριανής», μαζί με εκατοντάδες άλλους κομμουνιστές και πολιτικούς αντιπάλους του φασιστικού καθεστώτος Μεταξά, ήταν φυλακισμένοι στις τότε στρατιωτικές φυλακές της Ακροναυπλίας, ωστόσο με την συνθηκολόγηση της Ελλάδας μετά την γερμανική εισβολή τον Απρίλιο του 1941, μεταφέρθηκαν σε διάφορες φυλακές της χώρας, ενώ άλλοι εκτελέστηκαν από τις ναζιστικές δυνάμεις.
Μετά και την συνθηκολόγηση των Ιταλών τον Σεπτέμβριο του 1943, οι κατοχικές δυνάμεις μετέφεραν τους «200 της Καισαριανής» από την Λάρισα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου, ενώ την ίδια χρονική περίοδο, η δράση των ελληνικών αντιστασιακών οργανώσεων είχε αυξηθεί, με την σημαντική συνδρομή και υποστήριξη των συμμαχικών δυνάμεων, κυρίως στον τομέα συλλογής πληροφοριών.
Επίσης, κομβική ήταν και η παρουσία Βρετανών κατασκόπων και μελών δυνάμεων ειδικών επιχειρήσεων, οι οποίοι όχι μόνο είχαν «διαύλους επικοινωνίας» με την ελληνική αντίσταση αλλά είχαν συμμετάσχει ενεργά σε αποστολές ανταρτοπολέμου που είχαν αντίκτυπο στην λειτουργία της γερμανικής πολεμικής μηχανής, κυρίως στον τομέα της διοικητικής μέριμνας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου.
Παράλληλα, η δύναμη της προπαγάνδας ήταν ακόμα ένα «εργαλείο» στα χέρια των Βρετανών και των Ελλήνων ανταρτών, οι οποίοι στράφηκαν σε αποστολές κατά της γερμανικής στρατιωτικής ηγεσίας, με δύο επιχειρήσεις που έμειναν χαραγμένες στην ελληνική στρατιωτική ιστορία και «σημάδεψαν» την πορεία της ελληνικής αντίστασης, στις οποίες οι ναζιστικές δυνάμεις κατοχής απάντησαν με εγκλήματα πολέμου και κατά της ανθρωπότητας, με αιματηρά αντίποινα, βιαιότητες και απάνθρωπες διώξεις κατά αμάχων.
Παρόλο που μια έχει άμεση αιτιακή σχέση με την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή, (η ενέδρα θανάτου στον Υποστράτηγο Κρεχ), το γεγονός ότι πραγματοποιήθηκαν με διαφορά λίγων ωρών, με κοινό παρονομαστή την συνδρομή των συμμαχικών μυστικών υπηρεσιών, αλλά και με κοινό στόχο τον «αποκεφαλισμό» της ηγεσίας της κατοχικής δύναμης, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι εντάσσονταν στον ίδιο επιχειρησιακό σχεδιασμό.
Η ιστορική απαγωγή του υποστρατήγου Κράιπε
Παρά το γεγονός ότι η αιματοβαμμένη Πρωτομαγιά του 1944 είναι συνδεδεμένη με την επιτυχημένη ενέδρα της 27ης Απριλίου 1944, που είχε ως τελικό αποτέλεσμα να σκοτωθεί ο Γερμανός Υποστράτηγος Φρανζ Κρεχ, αυτό που δεν πρέπει να ξεχνάμε είναι ότι μια μέρα πριν, στις 26 Απριλίου του 1944, είχε πραγματοποιηθεί με επιτυχία μια από τις πιο γνωστές καταδρομικές επιχειρήσεις της ελληνικής αντίστασης.
Αυτή δεν ήταν άλλη από την απαγωγή του Υποστράτηγου Καρλ Χάινριχ Τζωρτζ Φέρντιναντ Κράιπε, η οποία προκάλεσε σοκ στις γερμανικές δυνάμεις όχι μόνο στην χώρα μας, αλλά ακόμα και στο Γενικό επιτελείο της Βέρμαχτ, καθώς ένας από τους πιο γνωστούς αξιωματικούς του ναζιστικού στρατού, παρασημοφορημένος για την δράση του ήδη από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ταπεινώθηκε από Κρητικούς αντιστασιακούς και Βρετανούς κομάντο.
Τα ξημερώματα της 27ης Απριλίου 1944, όταν οι Γερμανοί διαπίστωσαν ότι ο μπαρουτοκαπνισμένος αξιωματικός – διοικητής των γερμανικών δυνάμεων κατοχής στην Κρήτη, είχε απαχθεί, προχώρησαν σε μαζικές διώξεις, συλλήψεις και σε αντίποινα κατά του άμαχου πληθυσμού.
Το πλήγμα στο ηθικό αλλά και στην «εικόνα» των Γερμανών από την απαγωγή του Κράιπε ήταν τεράστιο, κάτι που η συμμαχική προπαγάνδα εκμεταλλεύτηκε για να γελοιοποιήσει την Βέρμαχτ.
Ωστόσο, την ίδια μέρα που οι Γερμανοί στρατιώτες προσπαθούσαν να «μαζέψουν τα ασυμμάζευτα» στην Κρήτη, μια άλλη επιχείρηση ήταν σε εξέλιξη, η οποία θα ήταν ο «καταλύτης» για την εκτέλεση των «200» στην Καισαριανή.
Η ενέδρα θανάτου στον Υποστράτηγο Φρανζ Κρεχ
Από τις 22 Απριλίου 1944, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην Λακωνία είχαν λάβει πληροφορίες από τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, που αφορούσαν τις κινήσεις σημαντικών γερμανικών δυνάμεων στην περιοχή της Μονεμβασιάς.
Μάλιστα, στην οχηματοπομπή αυτή θα βρισκόταν και ο διοικητής της 41ης Μεραρχίας Οχυρών, Υποστράτηγος Φρανζ Κρεχ μαζί με υψηλόβαθμα στελέχη του επιτελείου τoυ.
Όπως ήταν αναμενόμενο, οι μαχητές του ΕΛΑΣ δεν θα άφηναν την ευκαιρία ανεκμετάλλευτη και σχεδίασαν αμέσως επιχείρηση εξουδετέρωσης του Γερμανού αξιωματικού. Έχοντας το τακτικό πλεονέκτημα, αφού ήξεραν άριστα την περιοχή, αποφάσισαν ότι η πιο αποτελεσματική προσέγγιση ήταν μια ενέδρα.
Την αποστολή ανέλαβε η διμοιρία του 8ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ Λακωνίας, με επικεφαλής τον ανθυπολοχαγού πεζικού του ελληνικού Στρατού, Μανώλη Σταθάκη.
Το μεσημέρι της 27ης Απριλίου 1944, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ είχαν πάρει θέση και περίμεναν την κατάλληλη στιγμή στον δρόμο Μολάων – Μονεμβασιάς. Επειδή γνώριζαν ότι θα περνούσε το κομβόι από το συγκεκριμένο σημείο είχαν τοποθετήσει νάρκες με έξυπνο τρόπο για να μην φαίνονται.
Όπως ήταν προγραμματισμένο, οι γερμανικές δυνάμεις, περίπου 6 οχήματα, πέρασαν από το σημείο πυροδοτώντας τη νάρκη, από την έκρηξη της οποίας ακινητοποιήθηκε το κομβόι.
Η τέλεια ευκαιρία εμφανίστηκε για τους μαχητές του ΕΛΑΣ, που δίχως δισταγμό εξαπέλυσαν επίθεση και με έναν σαρωτικό καταιγισμό πυρών σκότωσαν τον Υποστράτηγο Κρεχ και άλλους τέσσερις Γερμανούς, ενώ οι υπόλοιπες δυνάμεις τράπηκαν σε υποχώρηση.
Ο στόχος είχε επιτευχθεί, αφού όλα πήγαν βάσει σχεδίου, όμως η αποστολή δεν είχε ολοκληρωθεί.
Οι συμμαχικές μυστικές υπηρεσίες σε συνεργασία με το ΕΑΜ διέρρευσαν σκόπιμα, για λόγους προπαγάνδας, ότι ο υποστράτηγος Κρεχ εκτελέστηκε από την Γκεστάπο επειδή ήταν αντιφρονούντας.
Μάλιστα, για να φανεί πιο πειστικό το εγχείρημά τους, δημοσίευσαν πλαστογραφημένο γράμμα του, με το οποίο δήθεν παρότρυνε Γερμανούς στρατιώτες να λιποτακτήσουν.
Επρόκειτο για δράση στο πλαίσιο της επιχείρησης «Hemlock», στην οποία οι αμερικανικές – κυρίως – μυστικές υπηρεσίες διεξήγαγαν ψυχολογικές επιχειρήσεις κατά των δυνάμεων του Άξονα, με εκστρατείες παραπληροφόρησης για να προκαλέσουν σύγχυση στον εχθρό και για να του «ρίξουν» το ηθικό.
Η πορεία προς την εκτέλεση των «200 της Καισαριανής»
Η είδηση της αιματηρής επίθεσης προκάλεσε σοβαρούς τριγμούς στις τάξεις της Βέρμαχτ, που δεν έμεινε με σταυρωμένα τα χέρια και απάντησε με τον πιο απάνθρωπο τρόπο, αντίποινα κατά αμάχων.
Χαρακτηριστική είναι η ανακοίνωση της εφημερίδα «Η Καθημερινή» στις 30 Απριλίου 1944, η οποία μοιράστηκε και στη μορφή φυλλαδίου από τις γερμανικές κατοχικές δυνάμεις:
«Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε:
- Η εκτέλεση 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944.
- Η εκτέλεση όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων.
Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς. Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος».
Η ανακοίνωση για την εκτέλεση των «200 της Καισαριανής»
Αυτό που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση είναι ότι στην παραπάνω ανακοίνωση γίνεται λόγος για την εκτέλεση ακόμα 100 Ελλήνων κομμουνιστών – πέρα από τους «200 της Καισαριανής» – από ελληνικά εθελοντικά σώματα.
Αυτά δεν ήταν άλλα από τα τάγματα ασφαλείας, τα οποία αποτελούνταν από Έλληνες δοσίλογους, οι οποίοι όχι μόνο συνεργάζονταν με τις γερμανικές ναζιστικές δυνάμεις κατοχής, αλλά ήταν υπαγόμενα διοικητικά στον έλεγχό τους και έφερναν εις πέρας τις όποιες διαταγές τους.
Διοικητής των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Πελοπόννησο, η οποία χαρακτηρίστηκε «ενεργή ζώνη επιχειρήσεων» μετά την ενέδρα του ΕΛΑΣ, την χρονική εκείνη περίοδο ήταν ο Διονύσιος Παπαδόγκωνας, πρώην αξιωματικός του ελληνικού Στρατού, με μακρά πορεία σε Βαλκανικούς πολέμους, Μικρασιατική Εκστρατεία και στο Έπος του ’40.
Σύμφωνα με πληροφορίες, ο ίδιος φαίνεται πως πήρε την πρωτοβουλία ώστε τα τάγματα ασφαλείας να εκτελέσουν τους 100 Έλληνες κομμουνιστές, με άλλα λόγια δεν πήρε καμία εντολή από τις δυνάμεις κατοχής για να προχωρήσει σε αυτό το ειδεχθές και αποτρόπαιο έγκλημα πολέμου.
Όλα αυτά οδήγησαν στην αιματοβαμμένη Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής με τους «200» να αντικρίζουν το εκτελεστικό απόσπασμα.
Δεν δειλιάζουν. Στέκονται περήφανα παρά τις κακουχίες, τα βασανιστήρια και τις όποιες αντιξοότητες αντιμετώπισαν όλα αυτά τα χρόνια της φυλάκισής τους.
Κοιτάζουν με ευθύ βλέμμα τον εχθρό, τις ναζιστικές δυνάμεις κατοχής, γνωρίζοντας ότι δίνουν την τελευταία τους πνοή.
Όμως αυτό που μάλλον δεν ήξεραν είναι ότι έγιναν σύμβολο μιας ολόκληρης αντίστασης που ενέπνευσε μια χώρα και γενιές που ακολούθησαν και όλοι ενωμένοι παρά τις όποιες ιδεολογικές, κομματικές και πολιτικές διαφορές μας θα πρέπει να τους τιμούμε με ευγνωμοσύνη.
