Ο Αντώνης Τακτικός μεγάλωσε στη σκιά μιας απουσίας. Από τον πατέρα του, τον Χρήστο, του είχε απομείνει μόνο μια ασπρόμαυρη φωτογραφία μπροστά στον Λευκό Πύργο, στη Θεσσαλονίκη, ένα πρόσωπο παγωμένο στον χρόνο. Ήταν δεν ήταν πέντε μηνών, όταν εκείνος, μεσούντος του πολέμου, οδηγήθηκε στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Δεν γύρισε ποτέ.

83 χρόνια αργότερα, τα χέρια του Αντώνη Τακτικού κρατούν επιτέλους κάτι περισσότερο από μια εικόνα. Κρατούν τη βέρα και το δαχτυλίδι του πατέρα του -μικρά, σιωπηλά αντικείμενα, φορτωμένα με μια ζωή που χάθηκε. Χάρη σε μια ομάδα μαθητριών και μαθητών του Γυμνασίου Νεοχωρίου Άρτας, που συμμετείχαν στη διεθνή εκστρατεία #StolenMemory των Αρχείων Arolsen, τα προσωπικά αντικείμενα του κρατούμενου στο ναζιστικό στρατόπεδο Neuengamme επέστρεψαν εκεί όπου ανήκαν. Όχι απλώς ως κειμήλια, αλλά ως μια καθυστερημένη, εύθραυστη δικαίωση της μνήμης.

«Ήταν σαν να είδα τον πατέρα μου», έλεγε, καταφανώς συγκινημένος, ο Αντώνης Τακτικός, λίγο μετά την απόδοση των αντικειμένων από την επικεφαλής δημοσίων σχέσεων των Αρχείων Arolsen (Arolsen Archives – International Center on Nazi Persecution), Dr. Anke Münster, στη σημερινή εκδήλωση, που διοργάνωσαν, στη Θεσσαλονίκη, η Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας και η Υπηρεσία Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών, στο πλαίσιο της διεθνούς καμπάνιας των Αρχείων Arolsen.

«Για εμένα είναι μεγάλη τιμή. Είμαι 83 χρόνων και για 83 χρόνια δεν είχα τον πατέρα μου. Η εύρεση αυτών των αντικειμένων είναι σημεία ζωής», είχε δηλώσει λίγο νωρίτερα στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Τακτικός, ο οποίος, όπως λέει, έπεσε από τα σύννεφα όταν δέχτηκε το σχετικό τηλεφώνημα. «Δεν το περίμενα, μετά από 83 χρόνια. Μόνο μία φωτογραφία είχα», είπε, ευχαριστώντας με δάκρυα στα μάτια όλους όσοι βοήθησαν.

Η έρευνα που ξετύλιξε το νήμα μιας χαμένης ζωής

Οι μαθητές συγκέντρωσαν τεκμήρια από τα Αρχεία Arolsen, ληξιαρχεία και δημοτολόγια σε όλη την Ελλάδα, τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό και την Ελληνική Αστυνομία. Μια αίτηση της συζύγου του Χρήστου Τακτικού προς τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό -την οποία υπέγραφε ως αδελφή του- ήταν εκείνη που άρχισε να ξετυλίγει το νήμα της ιστορίας.

Οι μαθητές επικοινώνησαν αρχικά με το Δημοτολόγιο Βόλου, όπου οδηγήθηκαν βάσει των πρώτων στοιχείων, ωστόσο καμία καταχώριση δεν υπήρχε με το συγκεκριμένο όνομα. Από τον Βόλο, η αναζήτηση τούς οδήγησε στο Δημοτολόγιο του Δήμου Νεάπολης-Συκεών, όπου, στην οικογενειακή μερίδα με αριθμό 31217, υπήρχαν τα ονόματα του Χρήστου Τακτικού, της συζύγου του Ελένης και του γιου τους, Αντώνιου.

Ο Χρήστος Τακτικός είχε κηρυχθεί σε αφάνεια. Ακολούθησε επικοινωνία με τα αστυνομικά τμήματα Νεάπολης-Συκεών και Λευκού Πύργου, και ο Χρήστος Τακτικός άρχισε να αποκτά ξανά πρόσωπο.

Η ζωή πριν από τη σύλληψη

Είχε γεννηθεί το 1903 στον Βόλο, παντρεύτηκε την Ελένη Τακτικού, το γένος Χατζηαντωνίου, και ζούσε στη Θεσσαλονίκη. Ήταν καπνέμπορος. Κατά την Κατοχή μετέβη στην Αθήνα για εργασία ως καπνεργάτης.

Είχε ένα μωρό, τον Αντώνη, που άφησε πίσω του βρέφος ακόμη, με μόνο ενθύμιο της παρουσίας του μια φωτογραφία…

Η παιδαγωγική διάσταση της μνήμης

«Το πρόγραμμα αυτό έδειξε στους μαθητές και σε εμάς, τους εκπαιδευτικούς, τι σημαίνει να συναντάς την ιστορία όχι σε ένα βιβλίο, αλλά μέσα από ένα όνομα, ένα αντικείμενο, μια οικογένεια, έναν άνθρωπο που χάθηκε. Για τους μαθητές μου, το πρότζεκτ αυτό δεν ήταν απλώς μια εργασία. Ήταν μια έρευνα, μια αναζήτηση, μια βαθιά επαφή με έννοιες όπως η ευθύνη, η αλληλεγγύη, η επιλογή απέναντι στο κακό», τόνισε από το βήμα της εκδήλωσης η διευθύντρια του Γυμνασίου Νεοχωρίου Άρτας, Αικατερίνη Αντωνίου.

«Το πιο συγκινητικό παιδαγωγικό μάθημα σε όλη αυτή τη διαδρομή ήταν ότι ένας άνθρωπος επέλεξε να βοηθήσει και η επιλογή αυτή είχε κόστος γι’ αυτόν, αλλά ζωή για άλλους», σημείωσε, εξηγώντας πως τα παιδιά δεν θα ξεχάσουν ποτέ τη φράση: «Η Ιστορία γράφεται από τις επιλογές των ανθρώπων».

Όπως ανέφερε και η συνάδελφός της, Ελευθερία Γρίβα, που συμμετείχε στην προσπάθεια: «Η ιστορία δεν τελειώνει ποτέ όσο υπάρχουν άνθρωποι -και ιδίως νέοι άνθρωποι- που τη θυμούνται και την τιμούν».

Για τον βενιαμίν της ομάδας των μαθητών, που αφηγήθηκε, μαζί με τα υπόλοιπα παιδιά την ιστορία, το μάθημα που πήρε θα του μείνει αξέχαστο: «Ακόμη κι αν είσαι μικρός, μπορείς να πάρεις μέρος σε κάτι μεγάλο».

Η τελετή και η δημόσια αναγνώριση

Στη σημερινή τελετή, διάχυτη ήταν η συγκίνηση και στον λόγο όλων όσοι ανέβηκαν στο βήμα, οι οποίοι εξήραν τόσο τη σπουδαία δουλειά των μαθητριών και μαθητών όσο και τη σημασία του σχετικού εκπαιδευτικού προγράμματος.

Στον ιδιαίτερο χαρακτήρα της εκδήλωσης στάθηκε ο Γενικός Γραμματέας Θρησκευμάτων, Γιώργος Καλαντζής, στον χαιρετισμό του, τον οποίο μετέφερε η διευθύντρια του Γραφείου του, Βασιλική Κεραμίδα. Όπως ανέφερε, «σήμερα γινόμαστε όλοι κοινωνοί μιας ιστορίας αλτρουισμού και γενναιότητας», υπενθυμίζοντας ότι, σύμφωνα με τη μαρτυρία του κ. Τακτικού, ο πατέρας του οδηγήθηκε στα στρατόπεδα επειδή δεν υπέκυψε στον ναζισμό και δεν άφησε ανθρώπους αβοήθητους.

Εξέφρασε δε, τις ευχαριστίες του προς τους εκπαιδευτικούς, τους μαθητές και τις μαθήτριες καθώς και όλους όσοι έφεραν εις πέρας αυτή την προσπάθεια. «Μαζί διασφαλίζουμε ότι η μνήμη θα παραμένει ζωντανή, όχι ως μακρινό παρελθόν, αλλά ως βάση για το μέλλον. Στις δύσκολες εποχές που ζούμε, ας είναι η στάση ζωής και η προσπάθεια αντίστασης του Χρήστου Τακτικού, φωτεινό παράδειγμα για όλους».

Ο κ. Καλαντζής εξήρε την εκπαιδευτική διάσταση του καινοτόμου, όπως τόνισε, προγράμματος, που δεν στοχεύει μόνο στην ανεύρεση των κατόχων αντικειμένων, αλλά και στην ενίσχυση της ιστορικής συνείδησης στο σύνολο της εκπαιδευτικής κοινότητας.

Στη σημασία του προγράμματος εστίασε, σε δηλώσεις του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και ο Γιώργος Πολυχρονάκης, εμπειρογνώμονας πρεσβευτής, Σύμβουλος Α’, προϊστάμενος της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών, σύμφωνα με τον οποίο πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά προγράμματα που έχει «τρέξει» η Υπηρεσία Διπλωματικού Αρχείου και η Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων. Κι αυτό, όπως εξήγησε, «όχι μόνο γιατί καταφέρνουμε να εντοπίζουμε τις οικογένειες των θυμάτων και τους αποδίδουμε τα προσωπικά αντικείμενα των συγγενών τους, αλλά κυρίως επειδή εμπλέκουμε σε αυτό τις νέες γενιές, εμπλέκουμε τα παιδιά που έρχονται σε επαφή με τα τεκμήρια, έρχονται σε επαφή με την ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και δεν βλέπουν την ιστορία αυτή απλώς ως κάποιες λέξεις σε ένα χαρτί αλλά ως κάτι ζωντανό».

Ο κ. Πολυχρονάκης σημείωσε ακόμη πως τα παιδιά, μέσα απ’ όλη αυτή τη διαδικασία «καταλαβαίνουν ότι μιλάμε για ανθρώπους -ανθρώπους καθημερινούς, ανθρώπους που θα μπορούσαν να είναι οι συγγενείς τους, οι φίλοι τους ή οι δικοί τους παππούδες». Αυτή, όπως υπογράμμισε, «είναι και η προστιθέμενη αξία αυτού του προγράμματος».

«Κάθε νέο τεκμήριο που διασώζεται από τη λήθη -όπως τα προσωπικά αντικείμενα που αποδίδονται σήμερα στους απογόνους του κρατουμένου του Neuengamme- φωτίζει αυτή την πραγματικότητα και μας θυμίζει ότι το θεμέλιο της ναζιστικής εγκληματικής πρακτικής δεν ήταν ποτέ το συλλογικό καλό, όσο κι αν αυτό προβαλλόταν, αλλά η πλήρης απαξίωση του ανθρώπου», τόνισε ο πρόεδρος Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδας και του Μουσείου Ολοκαυτώματος, Δαυίδ Σαλτιέλ.

Στο πλαίσιο αυτό τόνισε τη σημασία της διδασκαλίας του Ολοκαυτώματος, που «δεν αποσκοπεί μόνο στη γνώση της ιστορίας, αλλά και στη διαμόρφωση ενημερωμένων, κριτικά σκεπτόμενων νέων, που σέβονται τη διαφορετικότητα και συναισθάνονται τη δική τους ευθύνη στη διατήρηση της ανθρωπιάς».

Τα «υπάρχοντα» των στρατοπέδων και ο αγώνας ενάντια στη λήθη

Η Dr. Anke Münster εξήγησε ότι πέρα από τα κλασικά αρχειακά ντοκουμέντα, τα Αρχεία Arolsen διατηρούν μια μικρή αλλά εξαιρετικά ιδιαίτερη συλλογή: τα λεγόμενα «υπάρχοντα». Πρόκειται για ρολόγια τσέπης, βέρες, στυλό, οικογενειακές φωτογραφίες — προσωπικά αντικείμενα που είχαν μαζί τους οι άνθρωποι τη στιγμή της σύλληψής τους. Συχνά αποτελούν την τελευταία περιουσία ανθρώπων που φυλακίστηκαν και, σε πολλές περιπτώσεις, δολοφονήθηκαν από τους Ναζί.

Τα SS αφαιρούσαν τα προσωπικά αντικείμενα και τα αποθήκευαν στους λεγόμενους θαλάμους υπαρχόντων. Προς το τέλος του πολέμου, πολλοί από αυτούς καταστράφηκαν ή λεηλατήθηκαν. Ωστόσο, χάρη σε μια αλληλουχία συγκυριών, ορισμένα διασώθηκαν, κυρίως από τα στρατόπεδα Dachaυ και Neuengamme, απ’ όπου και προέρχονται η βέρα και το δαχτυλίδι που αποδόθηκαν σήμερα στον Αντώνη Τακτικό.

Η ίδια δήλωσε ιδιαίτερα εντυπωσιασμένη από τον τρόπο με τον οποίο διεξήχθη η έρευνα από το σχολείο του Νεοχωρίου Άρτας.

Τους παριστάμενους στην εκδήλωση, καλωσόρισε ο πρόεδρος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Βασίλειος Πάππας, ο οποίος -μεταξύ άλλων- σημείωσε: «Η Θεσσαλονίκη υπήρξε κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής τόπος δοκιμασίας και αντίστασης. Η επιστροφή αυτών των κειμηλίων, αποτελεί έναν τρόπο να τιμήσουμε όχι μόνο την προσωπική ιστορία του Χρήστου Τακτικού αλλά και την κληρονομιά της πόλης, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη των ανθρώπων και των γεγονότων που σημάδεψαν την ιστορία μας».

Σήμερα, ο Αντώνης Τακτικός δεν κρατά απλώς δύο δαχτυλίδια. Κρατά τον χρόνο που του στέρησαν, τη φωνή ενός πατέρα που δεν πρόλαβε να γνωρίσει, την απόδειξη ότι ακόμη και μέσα στο απόλυτο σκοτάδι της Ιστορίας υπήρξαν άνθρωποι που επέλεξαν να σταθούν όρθιοι.