Γύρω από δύο βασικούς άξονες αναδιαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια η ελληνική αμυντική βιομηχανία, αντανακλώντας τις διεθνείς αλλαγές στον χώρο της άμυνας.
Από τη μία, βρίσκονται οι γραμμές παραγωγής και η βαριά βιομηχανική υποστήριξη που αφορούν την βιομηχανία της άμυνας και υλικά όπως πυρομαχικά, οχήματα, δομές συντήρησης, καθώς και την επισκευή και αναβάθμιση πλατφορμών. Από την άλλη, το τεχνολογικό κομμάτι κερδίζει συνεχώς έδαφος, με ηλεκτρονικά, αισθητήρες, λογισμικό, δικτυοκεντρικές εφαρμογές και λύσεις για το σύγχρονο πεδίο επιχειρήσεων από UAV και αντι-drone συστήματα μέχρι C4I και διαλειτουργικότητα.
Σε αυτό το δίπολο, κράτος και αγορά προσπαθούν να αυξήσουν το εγχώριο αποτύπωμα στα προγράμματα και τις συμπαραγωγές, ώστε μέρος της τεχνογνωσίας, της προστιθέμενης αξίας και της απασχόλησης να παραμείνει στην Ελλάδα.
Ο νέος κύκλος εξοπλισμών και οι ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες για ενίσχυση της αμυντικής παραγωγής δημιουργούν ένα παράθυρο ευκαιρίας που δεν είναι δεδομένο πως θα διαρκέσει.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Ευάγγελος Μυτιληναίος τονίζει πως η χώρα δεν πρέπει να περιοριστεί σε ρόλο απλού χρηματοδότη, χωρίς ουσιαστική βιομηχανική συμμετοχή. Στόχος είναι να μεταφερθεί μέρος της αξίας των προγραμμάτων στην ελληνική παραγωγή, ώστε να μη χάνεται τεχνογνωσία και προστιθέμενη αξία στο εξωτερικό.
Αυτή η θέση βασίζεται στην εμπειρία προηγούμενων μεγάλων προγραμμάτων που ολοκληρώθηκαν με ελάχιστη εγχώρια συμμετοχή, αφήνοντας έξω την ελληνική αλυσίδα αξίας και περιορίζοντας την αμυντική οικονομία στον ρόλο απλού αγοραστή.
Ο πρώτος άξονας -η παραγωγή και η βιομηχανική «ραχοκοκαλιά»- παραμένει το θεμέλιο της αυτάρκειας. Τα Ελληνικά Αμυντικά Συστήματα (ΕΑΣ) αποτελούν τον βασικό πυλώνα στα πυρομαχικά και σε συναφείς δραστηριότητες υποστήριξης. Η σημασία αυτής της ικανότητας γίνεται πιο εμφανής σε περιόδους αυξημένης ζήτησης και παρατεταμένων επιχειρησιακών ρυθμών, όταν το απόθεμα και η δυνατότητα αναπλήρωσης δεν είναι απλώς «λογιστικό μέγεθος», αλλά ζήτημα επιχειρησιακής αντοχής.
Η Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία (ΕΑΒ) παραμένει το κρίσιμο κέντρο για αεροπορική υποστήριξη, συντηρήσεις και αναβαθμίσεις, με ρόλο που επηρεάζει άμεσα τις διαθεσιμότητες. Στη χερσαία διάσταση, η ΕΛΒΟ αντιπροσωπεύει το πεδίο των στρατιωτικών και ειδικών οχημάτων, δηλαδή μιας κατηγορίας που συνδέεται με τις ανάγκες του Στρατού Ξηράς και των σωμάτων ασφαλείας και, ταυτόχρονα, με την ικανότητα υποστήριξης και ανανέωσης στόλου σε βάθος χρόνου.
Μέσα σε αυτό το «υλικό» οικοσύστημα, εμφανίζονται και νέες βιομηχανικές δυναμικές που δείχνουν ότι ο χάρτης δεν μένει στα παραδοσιακά σχήματα. Η METLEN Energy & Metals αναπτύσσει μέσω της δραστηριότητας M Technologies παραγωγικές δυνατότητες με αμυντικό αποτύπωμα, αξιοποιώντας βαριά βιομηχανική υποδομή. Ο κόμβος στον Βόλο έχει αναδειχθεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας προσπάθειας να «κουμπώσουν» μεγαλύτεροι βιομηχανικοί παίκτες σε ευρωπαϊκά και συμμαχικά προγράμματα, διεκδικώντας ρόλο σε υποκατασκευές, συναρμολογήσεις και παραγωγικό έργο.
Η είσοδος τέτοιων ομίλων στο πεδίο έχει δύο όψεις: από τη μια αυξάνει τις δυνατότητες κλίμακας και οργάνωσης, από την άλλη ανεβάζει τον πήχη των προσδοκιών, καθώς ένα βιομηχανικό πρόγραμμα «ζητά» συνέχεια και προβλεψιμότητα για να αποδώσει.
Ο δεύτερος άξονας -η τεχνολογία- είναι αυτός που αλλάζει τις ισορροπίες στην παγκόσμια άμυνα. Η πληροφορία, οι αισθητήρες, η επικοινωνία και η διασύνδεση συστημάτων μετρούν πλέον όσο και το ίδιο το υλικό. Σε αυτό το πεδίο, η INTRACOM DEFENSE (IDE) διατηρεί παρουσία σε αμυντικά ηλεκτρονικά και επικοινωνίες, λειτουργώντας σε μεγάλο βαθμό ως «κόμβος» ολοκλήρωσης λύσεων. Η SCYTALYS κινείται στον χώρο των C4I και συστημάτων διαχείρισης μάχης/επιχειρησιακής εικόνας, δηλαδή στο λογισμικό και στη δικτυοκεντρική λογική που επιτρέπει σε διαφορετικές πλατφόρμες να ανταλλάσσουν δεδομένα και να συγκροτούν ενιαία επιχειρησιακή εικόνα.
Στην πλευρά των αισθητήρων, εταιρείες όπως η THEON και η MILTECH συνδέονται με ηλεκτρο-οπτικά/νυχτερινή όραση και θερμική απεικόνιση – τεχνολογίες που έχουν περάσει από το «εξειδικευμένο» στο απολύτως βασικό. Παράλληλα, η Prisma Electronics κινείται σε ICT λύσεις και αμυντικά ηλεκτρονικά, με έμφαση σε εφαρμογές που γεφυρώνουν επιχειρησιακές ανάγκες με ψηφιακή υλοποίηση.
Σε αυτό το σκηνικό, η στρατηγική της συνεργατικότητας εμφανίζεται ως απόπειρα να αποκτήσει «βάθος» η εγχώρια παρουσία. Ο επικεφαλής της THEON, Κριστιάν Χατζημηνάς, έχει περιγράψει τη στρατηγική της εταιρείας ως προσπάθεια διαμόρφωσης ενός «νέου οικοσυστήματος» στην ελληνική αμυντική και βιομηχανική παραγωγή, με έμφαση στη συνεργασία αντί του ανταγωνισμού.
Στο πλαίσιο αυτό έχει αναφερθεί σε επιχειρήσεις που -όπως σημειώνει- βρίσκονται σε φάση ανάπτυξης με επενδύσεις και εξαγωγικό προσανατολισμό, φέρνοντας ως παραδείγματα τα Ναυπηγεία Σκαραμαγκά, τη METLEN, καθώς και εταιρείες όπως Space Hellas, Elfon, Mevaco, Sinai, Siamidis. Ιδιαίτερη μνεία έχει κάνει στη Siamidis, υπογραμμίζοντας ότι δραστηριοποιείται σε στολές υψηλής τεχνολογίας με ετήσια έσοδα περίπου 80 εκατ. ευρώ και ανεκτέλεστο άνω των 400 εκατ. ευρώ, με έργο που στηρίζεται σε εξαγωγές.
Όπως έχει εξηγήσει, η THEON προχωρά σε μνημόνια συνεργασίας με ελληνικούς ομίλους, με στόχο κοινές εμφανίσεις προς διεθνείς οίκους και την προσφορά ολοκληρωμένων «πακέτων» υποκατασκευαστικού έργου. Η λογική είναι να μη φεύγουν προς τα έξω αποσπασματικές «μονάδες» δυνατοτήτων, αλλά να συγκροτείται ένα ενιαίο αφήγημα: ότι η Ελλάδα μπορεί να παραδώσει ολοκληρωμένες λύσεις ή υποσυστήματα, συνδυάζοντας βιομηχανική παραγωγή και τεχνολογία. Στο ίδιο πνεύμα έχει δώσει παραδείγματα πιθανών συνδυασμών, όπως στρατιωτικά οχήματα με ηλεκτροοπτικά συστήματα της THEON ή ναυπηγικά έργα που θα ενσωματώνουν ηλεκτροοπτικά της εταιρείας και λογισμικό τρίτων συνεργατών. Οι αναφορές αυτές δείχνουν προς μια πιο «οριζόντια» λογική συνεργασιών, όπου ο ένας συμπληρώνει τον άλλο, αντί να ανταγωνίζονται όλοι για ένα μικρό κομμάτι του ίδιου έργου.
Το τρίτο, σιωπηρό αλλά καθοριστικό κομμάτι της εικόνας είναι τα ναυπηγεία. Σκαραμαγκάς, Ελευσίνα και Σύρος έχουν ήδη επιστρέψει στο κάδρο των επενδύσεων και των προοπτικών για συμπαραγωγές, ενώ στην ίδια «αλυσίδα» πρέπει να μετρήσουν και τα Ναυπηγεία Σαλαμίνας, που παραδοσιακά σηκώνουν σημαντικό κομμάτι εργασιών επισκευής και υποστήριξης του στόλου αλλά και εμπορικών δραστηριοτήτων. Η επιστροφή των ναυπηγείων έχει διπλή σημασία: από τη μία αφορά την επιχειρησιακή διαθεσιμότητα -τον χρόνο που τα πλοία μπορούν να μείνουν στη θάλασσα- από την άλλη αφορά την ικανότητα της χώρας να διεκδικήσει βιομηχανικό έργο σε ναυπηγήσεις, αναβαθμίσεις και υποκατασκευές. Ειδικά σε μια περίοδο όπου η ναυτική ισχύς αναβαθμίζεται και προγράμματα μονάδων επιφανείας βρίσκονται στο επίκεντρο, η ύπαρξη εγχώριας ναυπηγικής βάσης μπορεί να λειτουργήσει ως διαπραγματευτικό εργαλείο για βιομηχανική συμμετοχή, όχι απλώς ως «χώρος επισκευών».
Το στοίχημα, όμως, δεν είναι απλώς να γεμίσουν δεξαμενές και να τρέξουν επισκευές. Είναι να περάσει στη χώρα μόνιμο έργο με προστιθέμενη αξία: συμμετοχή σε ναυπηγήσεις, αναβαθμίσεις μονάδων επιφανείας, προγράμματα υποκατασκευών και, κυρίως, δημιουργία αξιόπιστης αλυσίδας προμηθευτών που θα «κουμπώνει» με τις ανάγκες του Πολεμικού Ναυτικού και με ευρωπαϊκά σχέδια ενίσχυσης της αμυντικής παραγωγής. Σε αυτό το πλαίσιο, τα ναυπηγεία -μαζί και της Σαλαμίνας- μπορούν να λειτουργήσουν ως επιταχυντές, αρκεί να υπάρξει συνέχεια σε παραγγελίες, σαφές πρόγραμμα και πιστοποιήσεις. Αλλιώς, η συζήτηση κινδυνεύει να μείνει σε τίτλους «αναγέννησης», χωρίς το δύσκολο κομμάτι: ρυθμό, ποιότητα και προβλεψιμότητα που ζητούν οι μεγάλοι οίκοι και οι Ένοπλες Δυνάμεις.
Υπάρχει, τέλος, και η «γκρίζα ζώνη» όπου οι δύο άξονες συναντιούνται και αναγκαστικά συνεργάζονται. Τα UAV και η αντιμετώπιση drones είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα: απαιτούν βιομηχανική ικανότητα κατασκευής/ολοκλήρωσης, αλλά και ισχυρό τεχνολογικό υπόβαθρο σε αισθητήρες, ηλεκτρονικό πόλεμο, λογισμικό και δικτυώσεις. Το ίδιο ισχύει για συστήματα επιτήρησης συνόρων και θαλάσσιας επιτήρησης, όπου μια πλατφόρμα χωρίς τα κατάλληλα «μάτια» και τη διασύνδεση μετατρέπεται σε ακριβό κέλυφος. Η διεθνής τάση δείχνει ότι ο πόλεμος γίνεται περισσότερο «δεδομένα και δίκτυο» και λιγότερο «μεμονωμένη πλατφόρμα». ‘Αρα, όποιος θέλει ρόλο σε αυτή την αγορά, πρέπει να έχει και τα δύο: και βιομηχανική βάση, και τεχνολογικό βάθος.
Το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι ο νέος χάρτης της ελληνικής αμυντικής βιομηχανίας δεν είναι μονοδιάστατος, ούτε μπορεί να λειτουργήσει με αποσπασματικές κινήσεις. Η Ελλάδα διατηρεί κρίσιμους πυλώνες στη βαριά υποστήριξη και την παραγωγή υλικού, ενώ ταυτόχρονα εμφανίζει ένα αυξανόμενο τεχνολογικό οικοσύστημα που καλύπτει από αισθητήρες και επικοινωνίες μέχρι λογισμικό διοίκησης και ελέγχου.
Το στοίχημα από εδώ και πέρα είναι διπλό: αφενός η σταθερότητα των παραγγελιών και των προγραμμάτων ώστε να στηρίζονται γραμμές παραγωγής, επενδύσεις και απασχόληση, αφετέρου η μετατροπή της τεχνολογικής εξειδίκευσης σε διεθνώς ανταγωνιστικά προϊόντα και συμπαραγωγές που θα κρατούν αξία, γνώση και εξαγωγικές προοπτικές εντός χώρας. Αν αυτό δεν γίνει, η χώρα θα συνεχίσει να κινείται ανάμεσα σε φιλόδοξες δηλώσεις και αποσπασματικό έργο. Αν γίνει, τότε το «εγχώριο αποτύπωμα» δεν θα είναι απλώς ποσοστό σε μια σύμβαση, αλλά μια πραγματική βιομηχανική επιστροφή.
