Η Ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών ανακοίνωσε ότι θα ανοίξει τελικά τους απόρρητους φακέλους που αφορούν τον διαβόητο ναζί εγκληματία πολέμου Γιόζεφ Μένγκελε, χωρίς ωστόσο να διευκρινίσει πότε ακριβώς θα δοθεί πρόσβαση στο υλικό.
Ο Μένγκελε, γνωστός ως «Άγγελος του Θανάτου» του Άουσβιτς, διέφυγε από την Ευρώπη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Για δεκαετίες κυκλοφορούσαν φήμες ότι είχε περάσει χρόνο στην Ελβετία, παρότι υπήρχε διεθνές ένταλμα σύλληψης εις βάρος του.
Ιστορικοί ζητούσαν επί χρόνια πρόσβαση στους φακέλους, όμως οι ελβετικές αρχές αρνούνταν συστηματικά.
Ο «Άγγελος του Θανάτου» του Άουσβιτς
Ο Μένγκελε ήταν γιατρός των Waffen SS και υπηρέτησε στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς στην κατεχόμενη από τους ναζί Πολωνία.
Εκεί επέλεγε ποιοι κρατούμενοι θα οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων, όπου έχασαν τη ζωή τους περίπου 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι, ανάμεσά τους σχεδόν ένα εκατομμύριο Εβραίοι.
Έμεινε γνωστός ως «Άγγελος του Θανάτου» λόγω των σαδιστικών ιατρικών πειραμάτων που πραγματοποιούσε κυρίως σε παιδιά και δίδυμα, πριν τα θύματά του οδηγηθούν επίσης στον θάνατο.
Η διαφυγή στη Νότια Αμερική με έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού
Μετά τον πόλεμο, ο Μένγκελε άλλαξε ταυτότητα και κατάφερε να αποκτήσει ταξιδιωτικά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού μέσω του ελβετικού προξενείου στη Γένοβα της Ιταλίας.
Χρησιμοποιώντας ψεύτικο όνομα, διέφυγε τελικά στη Νότια Αμερική.
Ο Ερυθρός Σταυρός είχε εκδώσει τα συγκεκριμένα έγγραφα για χιλιάδες ανθρώπους που είχαν μείνει χωρίς υπηκοότητα μετά τον πόλεμο, ωστόσο αρκετοί ναζί τα χρησιμοποίησαν για να αποφύγουν τη δίωξη. Ο οργανισμός έχει ζητήσει συγγνώμη για το γεγονός αυτό τα επόμενα χρόνια.
Οι υποψίες για μυστική επιστροφή στην Ελβετία
Είναι γνωστό ότι ο Μένγκελε έκανε διακοπές για σκι στις ελβετικές Άλπεις με τον γιο του Ρολφ το 1956.
Ωστόσο, η Ελβετίδα ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ υποστηρίζει ότι υπάρχουν ενδείξεις πως ενδέχεται να επέστρεψε ξανά στη χώρα μετά το 1959, όταν είχε ήδη εκδοθεί διεθνές ένταλμα σύλληψης.
Κατά την έρευνά της για τη χρήση της Ελβετίας ως χώρας διέλευσης φυγάδων ναζί, η Μπόχσλερ ανακάλυψε ότι τον Ιούνιο του 1961 οι αυστριακές μυστικές υπηρεσίες είχαν προειδοποιήσει τις ελβετικές αρχές ότι ο Μένγκελε ταξίδευε με ψεύτικη ταυτότητα και πιθανόν βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος.
Την ίδια περίοδο, η σύζυγός του είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη και είχε αιτηθεί μόνιμη άδεια παραμονής.
«Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Μένγκελε σχεδίαζε ταξίδι στην Ευρώπη το 1959. Γιατί η κυρία Μένγκελε νοίκιασε διαμέρισμα στη Ζυρίχη;», δήλωσε η ιστορικός στο BBC.
Παρακολούθηση από την αστυνομία και φάκελοι «σφραγισμένοι» μέχρι το 2071
Η Μπόχσλερ κατάφερε να δει αρχεία της αστυνομίας της Ζυρίχης, τα οποία έδειχναν ότι το διαμέρισμα τέθηκε υπό παρακολούθηση το 1961.
Οι αστυνομικοί κατέγραψαν ακόμη και τη σύζυγο του Μένγκελε να οδηγεί Volkswagen μαζί με άγνωστο άνδρα, χωρίς όμως να επιβεβαιωθεί ποτέ αν επρόκειτο για τον ίδιο.
Το 2019 η ιστορικός ζήτησε πρόσβαση και στους ομοσπονδιακούς φακέλους, όμως απορρίφθηκε. Οι αρχές υποστήριξαν ότι οι φάκελοι έπρεπε να παραμείνουν σφραγισμένοι έως το 2071 για λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας της οικογένειας.
Το ίδιο συνέβη και το 2025 με τον ιστορικό Ζεράρ Βετστάιν, ο οποίος τελικά προσέφυγε στη δικαιοσύνη.
Η δικαστική πίεση και η αλλαγή στάσης των αρχών
Μετά τη δικαστική προσφυγή και crowdfunding που συγκέντρωσε περίπου 18.000 ελβετικά φράγκα μέσα σε λίγες ημέρες, η Ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών ανακοίνωσε τελικά ότι θα δοθεί πρόσβαση στους φακέλους.
Ωστόσο, η ανακοίνωση ανέφερε ότι αυτό θα γίνει «υπό όρους και προϋποθέσεις που δεν έχουν ακόμη καθοριστεί», προκαλώντας νέες ανησυχίες στους ιστορικούς.
Ο Βετστάιν δήλωσε ότι φοβάται πως οι φάκελοι θα δοθούν με εκτεταμένες διαγραφές.
«Φοβάμαι ότι θα πάρουμε έναν φάκελο πιο μαύρο παρά διαφανή», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Οι θεωρίες συνωμοσίας και ο ρόλος της Ελβετίας
Ορισμένοι ιστορικοί εκτιμούν ότι οι φάκελοι ίσως περιλαμβάνουν αναφορές σε ξένες μυστικές υπηρεσίες, πιθανότατα τη Μοσάντ, η οποία στα τέλη της δεκαετίας του 1950 κυνηγούσε ενεργά φυγάδες ναζί στη Νότια Αμερική.
Άλλοι θεωρούν ότι η πολυετής μυστικότητα λέει περισσότερα για τη στάση της Ελβετίας απέναντι στο παρελθόν της παρά για τον ίδιο τον Μένγκελε.
Η Ελβετία έχει δεχθεί έντονη κριτική για τον ρόλο της κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τόσο για την αντιμετώπιση Εβραίων προσφύγων όσο και για τις τραπεζικές καταθέσεις θυμάτων του Ολοκαυτώματος.
Πέθανε στη Βραζιλία με ψεύτικο όνομα
Ο Μένγκελε δεν συνελήφθη ποτέ ούτε δικάστηκε για τα εγκλήματά του.
Πέθανε στη Βραζιλία το 1979 και θάφτηκε με ψεύτικο όνομα. Το 1985 το σώμα του εκταφιάστηκε και το 1992 εξετάσεις DNA επιβεβαίωσαν οριστικά την ταυτότητά του.
Παρά τις δεκαετίες ερευνών, το ερώτημα αν επέστρεψε ποτέ κρυφά στην Ελβετία εξακολουθεί να παραμένει ανοιχτό.
