Για δεκαετίες, η ανασύνθεση της διατροφής των αρχαίων πολιτισμών που κατοικούσαν στη νότια Μεσοποταμία αποτελούσε μια σχεδόν αδύνατη πρόκληση. Οι άνυδρες εδαφικές συνθήκες, η υψηλή αλατότητα και η μόλυνση καταστρέφουν το κολλαγόνο των οστών, το υλικό που συνήθως αναλύουν οι αρχαιολόγοι για να προσδιορίσουν τι έτρωγαν οι άνθρωποι. Σε τοποθεσίες όπως το Abu Tbeirah, στο σημερινό Ιράκ, λιγότερο από το 10% των ανθρώπινων λειψάνων διατήρησε χρησιμοποιήσιμο κολλαγόνο.
Ωστόσο, μια διεθνής ομάδα ερευνητών, με επικεφαλής τον Matteo Giaccari του Πανεπιστημίου Sapienza της Ρώμης, κατάφερε να ξεπεράσει αυτό το εμπόδιο χρησιμοποιώντας μια καινοτόμο τεχνική: την ανάλυση ισοτόπων ψευδαργύρου στο σμάλτο των δοντιών των λειψάνων. Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύθηκαν στα Πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών (PNAS), προσφέρουν για πρώτη φορά μια άμεση, ατομική εικόνα της διατροφής των κατοίκων μιας σουμεριακής πόλης κατά την τρίτη χιλιετία πριν από την εποχή μας – ενός κοινού πληθυσμού για τον οποίο τα ιστορικά κείμενα δεν λένε σχεδόν τίποτα.
Το σμάλτο των δοντιών είναι ο πιο σκληρός ιστός στο ανθρώπινο σώμα και αντέχει πολύ καλά στο πέρασμα του χρόνου, εξηγεί ο Giaccari. Σε αντίθεση με το κολλαγόνο, το οποίο διαλύεται, το σμάλτο διατηρεί την ανόργανη δομή του. Και μέσα σε αυτή τη δομή, τα ισότοπα ψευδαργύρου μάς λένε για τη θέση του στην τροφική αλυσίδα.
Η μελέτη επικεντρώθηκε στο Abu Tbeirah, μια μεσαίου μεγέθους πόλη που βρίσκεται περίπου 30 χιλιόμετρα από την αρχαία ακτογραμμή του Περσικού Κόλπου, κοντά στη θρυλική πόλη Ουρ. Η πόλη κατοικήθηκε κυρίως κατά την Πρώιμη Δυναστική περίοδο (γύρω στο 2900–2350 π.Χ.). Οι τάφοι που ανασκάφηκαν στην περιοχή δεν διέθεταν πολυτελή κτερίσματα ή περίτεχνα μνημεία, γεγονός που υποδηλώνει ότι επρόκειτο για έναν μη “ελίτ” πληθυσμό – μια κοινωνική ομάδα για την οποία οι γραπτές πηγές της εποχής, που επικεντρώνονται στις διοικητικές ελίτ, παραμένουν σιωπηλές.
«Το Abu Tbeirah μας δίνει την ευκαιρία να καταγράψουμε την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων», σημειώνει η Licia Romano, συν-συγγραφέας της μελέτης. «Θέλαμε να μάθουμε τι έτρωγαν στην πραγματικότητα, αν είχαν πρόσβαση σε κρέας, αν κατανάλωναν ψάρια από τον κόλπο ή από ποτάμια και πώς εκτρέφανε τα ζώα τους. Όλα αυτά για να συγκρίνουμε ή να συμπληρώσουμε όσα υποδηλώνουν τα σφηνοειδή κείμενα».
Ένα μενού με δημητριακά και χοιρινό, χωρίς θαλασσινά ψάρια
Η έρευνα συνδύασε την ανάλυση ισοτόπων ψευδαργύρου με ανάλυση ισοτόπων άνθρακα και οξυγόνου, καθώς και τις αναλογίες ιχνοστοιχείων όπως το βάριο και το στρόντιο. Συνολικά, αναλύθηκαν δείγματα σμάλτου από 31 ανθρώπους και 18 ζώα (συμπεριλαμβανομένων βοοειδών, προβάτων, αιγών, χοίρων, ενός γαϊδουριού και άλλων ιπποειδών) από την τοποθεσία.
Τα αποτελέσματα σκιαγραφούν μια σαφή εικόνα. Η διατροφή αυτών των Σουμερίων ήταν παμφάγα, αλλά με ισχυρή βάση τα δημητριακά τύπου C3 – δηλαδή, φυτά που αναπτύσσονται σε εύκρατα και δροσερά κλίματα, όπως το κριθάρι και το σιτάρι. Τα ισότοπα άνθρακα στους ανθρώπους, αφού διορθώθηκαν, απέδωσαν μια διάμεση τιμή −23,5‰, μια αδιαμφισβήτητη ένδειξη μιας διατροφής βασισμένης σε αυτό το είδος φυτού.
Η κατανάλωση ζωικής πρωτεΐνης ήταν περιορισμένη, όπως θα ήταν αναμενόμενο σε έναν μη προνομιούχο πληθυσμό. Η κύρια πηγή κρέατος φαίνεται να ήταν το χοιρινό κρέας. Οι τιμές ψευδαργύρου στους οικόσιτους χοίρους ήταν ίδιες με αυτές των ανθρώπων, γεγονός που υποδηλώνει ότι αυτά τα ζώα αποτελούσαν σημαντικό μέρος της διατροφής. Η διαχείρισή τους υποδεικνύει επίσης οικιακές και όχι θεσμικές πρακτικές: οι χοίροι τρέφονταν με υπολείμματα τροφίμων και εκτρέφονταν γύρω από σπίτια.
Αντιθέτως, παρά την εγγύτητα του χώρου με την αρχαία ακτογραμμή και τα ποτάμια γλυκού νερού, δεν βρέθηκαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι τα θαλάσσια ψάρια αποτελούσαν τακτικό μέρος της διατροφής. Τα ισότοπα ψευδαργύρου και οξυγόνου, μαζί με ιχνοστοιχεία, δείχνουν ότι οι υδάτινοι πόροι υψηλού τροφικού επιπέδου, όπως τα θαλάσσια ψάρια, δεν έπαιζαν σημαντικό ρόλο στη διατροφή, καταλήγει η μελέτη. Ούτε εντοπίστηκε σημαντική κατανάλωση πόρων γλυκού νερού.
Οι άνδρες και οι γυναίκες δεν έτρωγαν διαφορετικά
Ένα άλλο σχετικό εύρημα είναι ότι δεν παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφορές στη διατροφή μεταξύ ανδρών και γυναικών. Τα διατροφικά πρότυπα ήταν παρόμοια, γεγονός που υποδηλώνει ίση πρόσβαση στους ίδιους πόρους εντός αυτής της μη ελίτ κοινότητας. Αυτό το συμπέρασμα αμφισβητεί την ιδέα ότι το φύλο μπορεί να ήταν καθοριστικός παράγοντας στην κατανομή των τροφίμων σε αυτό το πλαίσιο.
Τα διατροφικά πρότυπα δεν ποικίλλουν ανάλογα με το φύλο, αναφέρει το άρθρο, υποδηλώνοντας ευρεία πρόσβαση σε παρόμοιες πηγές τροφίμων σε αυτόν τον μη ελίτ πληθυσμό.
Θηλασμός, ένας δείκτης στο οδοντικό σμάλτο
Μία από τις πιο καινοτόμες συνεισφορές της μελέτης είναι η ικανότητα των ισοτόπων ψευδαργύρου να “ανακατασκευάζουν” τη διατροφή στην πρώιμη παιδική ηλικία, συμπεριλαμβανομένων των προτύπων θηλασμού και απογαλακτισμού. Επειδή το σμάλτο των δοντιών σχηματίζεται σε συγκεκριμένα στάδια της παιδικής ανάπτυξης, οι ερευνητές μπόρεσαν να εντοπίσουν άτομα που εξακολουθούσαν να θηλάζουν.
Οι τιμές ψευδαργύρου και οξυγόνου στα δόντια που σχηματίζονται κατά τη διάρκεια του θηλασμού (όπως οι νεογιλοί κυνόδοντες) ήταν σημαντικά υψηλότερες από ό,τι στα δόντια που σχηματίζονται μετά τον απογαλακτισμό (όπως οι κοπτήρες ή οι τρίτοι γομφίοι). Αυτός ο εμπλουτισμός συμβαίνει επειδή το μητρικό γάλα έχει μια συγκεκριμένη ισοτοπική σύνθεση.
Η μελέτη εκτιμά ότι η περίοδος αποκλειστικού θηλασμού μπορεί να διήρκεσε μεταξύ 0,4 και 0,5 ετών και ότι ο απογαλακτισμός ολοκληρώθηκε μεταξύ 2,3 και 3,1 ετών – στοιχεία που ταιριάζουν με εθνογραφικά δεδομένα και σφηνοειδή κείμενα που αναφέρουν συνήθειες θηλασμού διάρκειας τριών ετών.
Ο εμπλουτισμός των τιμών ισοτόπων ψευδαργύρου είναι εμφανής στα δόντια που σχηματίζονται σε μια χρονική στιγμή που ενδεχομένως καταγράφει τη μετάβαση από τη διατροφή ενδομήτρια (από τη μητέρα) στον αποκλειστικό θηλασμό, αναφέρει το κείμενο.
Ξεπερνώντας τους περιορισμούς του παρελθόντος
Η επιτυχία αυτής της έρευνας έγκειται στην εφαρμογή μιας τεχνικής που ξεπερνά τα προβλήματα που έχουν εμποδίσει τη μελέτη των πρώτων αστικών πολιτισμών σε άνυδρες περιοχές. Η ανάλυση ισοτόπων ψευδαργύρου στο σμάλτο των δοντιών καθιερώνεται έτσι ως θεμελιώδες εργαλείο στην αρχαιολογία.
Τα αποτελέσματα μάς παρέχουν άμεσες διατροφικές συνήθειες στη νότια Μεσοποταμία, ξεπερνώντας μακροχρόνιες προκλήσεις που σχετίζονταν με τη διατήρηση των δειγμάτων που ανακαλύπτονταν, καταλήγει το άρθρο. Καταδεικνύουν τη δύναμη των ισοτόπων ψευδαργύρου να ανακατασκευάζουν τα τροφικά επίπεδα σε περιβάλλοντα με κακή διατήρηση του κολλαγόνου, ανοίγοντας τον δρόμο για βιοαρχαιολογική έρευνα στις πρώτες σύνθετες ανθρώπινες κοινωνίες.
Η έρευνα, που χρηματοδοτείται από το Πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης, το Ιταλικό Υπουργείο Εξωτερικών και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC), μεταξύ άλλων ιδρυμάτων, αντιπροσωπεύει μια σημαντική πρόοδο στην κατανόηση των πρώιμων αστικών κοινωνιών. Προσφέρει μια πιο λεπτομερή εικόνα της καθημερινής ζωής της περιοχής και παρέχει μια αναπαραγώγιμη μεθοδολογία για τη μελέτη αρχαίων πληθυσμών σε άνυδρες περιοχές σε όλο τον κόσμο, από τη Βόρεια Αφρική έως την Κεντρική Ασία.
Η ομάδα ελπίζει τώρα να εφαρμόσει αυτήν την προσέγγιση σε άλλες τοποθεσίες της Μεσοποταμίας για να επεκτείνει το δείγμα και να εμβαθύνει τη γνώση των κοινωνικών δομών, των ανισοτήτων και των στρατηγικών διαβίωσης κατά την τρίτη χιλιετία πριν από την εποχή μας.
Δείτε τη σχετική δημοσιευμένη έρευνα εδώ.
