Η κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή επηρεάζει ολοένα και περισσότερο το γεωπολιτικό σκηνικό της Ανατολικής Μεσογείου, φέρνοντας στο προσκήνιο την Τουρκία και τις δηλώσεις του προέδρου της, Ερντογάν.
Ο Τούρκος πρόεδρος υιοθετεί μία ιδιαίτερα σκληρή ρητορική απέναντι σε όσους, όπως υποστηρίζει, απειλούν τα συμφέροντα και την εδαφική ακεραιότητα της χώρας του.
Σε πρόσφατη ομιλία του ενώπιον της κοινοβουλευτικής ομάδας του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), προειδοποίησε ότι «όποιος απλώσει το χέρι του για να βλάψει την Τουρκία θα καεί, και όποιος μιλήσει άσχημα για την Τουρκία θα καεί», στέλνοντας ένα σαφές μήνυμα αποτροπής σε κάθε πιθανή απειλή.
Η δήλωση αυτή γίνεται σε μία χρονική συγκυρία όπου οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και η γενικότερη αποσταθεροποίηση της περιοχής ενισχύουν τις ανησυχίες για ευρύτερες γεωπολιτικές αναταράξεις. Ο Τούρκος Πρόεδρος προσπάθησε να δώσει ιστορικό πλαίσιο στην ομιλία του, αναφέροντας ότι για να κατανοήσει κανείς τον χαρακτήρα της Τουρκίας πρέπει να εξετάσει την ιστορία της, επικαλούμενος σημαντικά γεγονότα όπως την Κύπρο, τον πόλεμο ανεξαρτησίας της χώρας και τη μάχη της Καλλίπολης.
* σημ.: κάτι που με επιμονή επισημαίνει ο γράφων επί μακρά σειρά ετών. Η Τουρκία είναι sui generis και δεν ερμηνεύεται μόνο μέσω διεθνών σχέσεων. Χρειάζεται γνώση της ιστορίας και του αξιακού της Κώδικα για να γίνουν αντιληπτές οι προθέσεις της.
Παράλληλα, επισήμανε ότι η Άγκυρα δεν έχει βλέψεις σε ξένα εδάφη, αλλά προειδοποίησε ότι θα απαντήσει με αποφασιστικότητα σε οποιαδήποτε τυχόν επίθεση κατά της εδαφικής της ακεραιότητας.
Η σκληρή ρητορική του συνοδεύεται και από ένταση στις σχέσεις της Τουρκίας με το Ισραήλ, ( ειδικά Ερντογάν – Νετανιάχου) μετά την επιδείνωση των διμερών σχέσεων τα τελευταία χρόνια και την κλιμάκωση της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή. Σε αυτό το πλαίσιο, στελέχη που βρίσκονται κοντά στην τουρκική πολιτική και μιντιακή σκηνή, όπως ο δημοσιογράφος Ιμπραήμ Καραγκιούλ, πρώην αρχισυντάκτης της φιλοκυβερνητικής εφημερίδας Yeni Şafak, αναφέρονται σε σενάρια όπου η Τουρκία, σε περίπτωση ευρύτερης σύγκρουσης, θα μπορούσε να ανοίξει πολλαπλά γεωπολιτικά μέτωπα, περιλαμβάνοντας ακόμη και στρατιωτική πίεση προς την Ελλάδα και την Κύπρο.
Αν και οι δηλώσεις αυτές δεν αποτελούν επίσημη κυβερνητική πολιτική, εντάσσονται στο γενικότερο πλαίσιο της σκληρής ρητορικής που συχνά αναπτύσσεται στην Τουρκία όταν αυξάνονται οι περιφερειακές εντάσεις.
Το Αιγαίο παραμένει εδώ και δεκαετίες ένας από τους πιο ευαίσθητους γεωστρατηγικούς χώρους της Ανατολικής Μεσογείου. Μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974, η Άγκυρα δημιούργησε ειδικούς στρατιωτικούς σχηματισμούς για επιχειρήσεις στην περιοχή, όπως η λεγόμενη ” στρατιά Αιγαίου” που έχει έδρα στα μικρασιατικά παράλια.
Στις τουρκικές στρατιωτικές αναλύσεις αναφέρονται συχνά ελληνικά νησιά, όπως η Λέσβος, η Χίος και η Σάμος, ως κομβικά για τον έλεγχο των θαλασσίων περασμάτων. Αυτά τα νησιά, λόγω της εγγύτητάς τους με τα τουρκικά παράλια, θεωρούνται στρατηγικής σημασίας για την Τουρκία, καθώς επηρεάζουν τις θαλάσσιες γραμμές επικοινωνίας και εμπορίου στην περιοχή. Επιπλέον, η σύγχρονη τουρκική στρατηγική σκέψη επηρεάζεται από το δόγμα της Mavi Vatan « γαλάζιας Πατρίδας» που προωθεί την ιδέα ενός ευρύτερου τουρκικού θαλάσσιου χώρου στην Ανατολική Μεσόγειο.
Σημαντικό ρόλο στις γεωπολιτικές ισορροπίες διαδραματίζει και το Καστελλόριζο. Παρά το μικρό του μέγεθος, το νησί έχει κομβική σημασία για την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών στην περιοχή. Αν αναγνωριστεί πλήρως το δικαίωμα του νησιού σε Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ), σύμφωνα με το δίκαιο της θάλασσας/ United Nations Convention on the Law of the Sea, δημιουργείται θαλάσσια συνέχεια μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου, περιορίζοντας σημαντικά τις τουρκικές διεκδικήσεις.
Η περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου παραμένει ιδιαίτερα ευαίσθητη γεωπολιτικά, με στρατηγικά συμφέροντα, ενεργειακές προοπτικές και ιστορικές αντιπαραθέσεις να διασταυρώνονται σε Αιγαίο, Κύπρο και Καστελλόριζο.
Οι πρόσφατες δηλώσεις του Ερντογάν καταδεικνύουν ότι η Άγκυρα επιδιώκει να στείλει ένα σαφές μήνυμα αποτροπής απέναντι σε οποιαδήποτε εν δυνάμει απειλή, όπως την βλέπει αυτή.
Ο Τούρκος πρόεδρος επιλέγει τη σκληρή ρητορική όχι μόνο για εσωτερική κατανάλωση, αλλά και για να ενισχύσει την εικόνα της Τουρκίας ως ισχυρού περιφερειακού παράγοντα που δεν διστάζει να υπερασπιστεί τα συμφέροντά της.
Σε μία περίοδο αυξημένης διεθνούς έντασης, η Ανατολική Μεσόγειος παραμένει περιοχή υψηλού γεωπολιτικού κινδύνου, όπου οι κινήσεις της Άγκυρας, οι ενεργειακές εξελίξεις και οι ιστορικές αντιπαραθέσεις καθορίζουν τις ισορροπίες ισχύος.
Η προειδοποίησή του ότι «όποιος απλώσει το χέρι του για να βλάψει την Τουρκία θα καεί» λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η Τουρκία θεωρεί τον εαυτό της βασικό πυλώνα ασφαλείας και ισχύος στην περιοχή, έτοιμη να αντιδράσει σε κάθε πιθανή πρόκληση. Επομένως η δήλωση είχε και εσωτερικούς και εξωτερικούς αποδέκτες, κυρίως δε το Ισραήλ και την Ελλάδα.
*Γράφει ο Δημήτρης Σταθακόπουλος, Δρ Παντείου Πανεπιστημίου, Συνεργάτης του Εργαστηρίου Τουρκικών & Ευρασιατικών Μελετών (ΕΤΕΜ) του Πανεπιστημίου Πειραιά, Νομικός, Οθωμανολόγος – Τουρκολόγος
