Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ένα σύνθετο και πολυεπίπεδο νομικό και στρατιωτικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση κρίσεων και απειλών. Ωστόσο, η ενεργοποίηση των μέτρων συλλογικής άμυνας δεν είναι αυτοματοποιημένη. Εξαρτάται από πολιτικές αποφάσεις, γεωπολιτικά συμφέροντα των κρατών-μελών και τη φύση της απειλής, καθώς και από το ποιος θεωρείται υπεύθυνος για την επίθεση.

Νομικό και στρατιωτικό πλαίσιο

Τα δύο κεντρικά άρθρα που καθορίζουν τη συλλογική άμυνα της ΕΕ είναι το άρθρο 42 §7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ) και το άρθρο 222 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ (ΣΛΕΕ).

Το πρώτο προβλέπει ότι, σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης κατά κράτους-μέλους, τα υπόλοιπα κράτη οφείλουν να προσφέρουν «όλα τα μέσα που διαθέτουν» για την υποστήριξη. Το δεύτερο, γνωστό και ως ρήτρα αλληλεγγύης, επεκτείνει την αντίδραση και σε καταστάσεις ανθρωπιστικού ή πολιτικού κινδύνου, όπως φυσικές καταστροφές ή κρίσεις υποδομών.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η PESCO (Permanent Structured Cooperation), η οποία δημιουργήθηκε για να επιτρέπει στα συμμετέχοντα κράτη-μέλη να αναπτύσσουν κοινές στρατιωτικές μονάδες, να συντονίζουν επιχειρήσεις και να αντιδρούν ταχύτερα σε κρίσεις, ακόμη και αν η ΕΕ συνολικά διστάζει να ενεργοποιήσει πλήρη στρατιωτική παρέμβαση.

Σενάρια

1. Ιράν – Υβριδική επίθεση με βαλλιστικούς πυραύλους ή drones.

Ας το Ιράν εξαπολύσει επίθεση με βαλλιστικό πύραυλο ή κύμα drones εναντίον λιμένα ή στρατιωτικής εγκατάστασης κράτους-μέλους της ΕΕ, ή ακόμη βάσης τρίτης χώρας σε ευρωπαϊκό έδαφος, τότε μια τέτοια ενέργεια εντάσσεται στον ορισμό της ένοπλης ή υβριδικής επίθεσης, θέτοντας σε άμεσο κίνδυνο ανθρώπινες ζωές και κρίσιμες υποδομές.

Σε αυτή την περίπτωση, το θιγόμενο κράτος-μέλος μπορεί να υποβάλει αίτημα στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για ενεργοποίηση της ρήτρας 42 §7. Η συνδρομή των υπολοίπων κρατών μπορεί να περιλαμβάνει στρατιωτική βοήθεια, logistic support, cyber defense ή αναγνώριση drones. Παράλληλα, η ενεργοποίηση της 222 ΣΛΕΕ επιτρέπει πολιτική και ανθρωπιστική υποστήριξη, όπως εκκενώσεις, αποκατάσταση υποδομών και ασφάλεια πολιτών.

Η PESCO μπορεί να αναλάβει άμεση και στοχευμένη δράση, μέσω ειδικών μονάδων cyber, αναγνώρισης drones ή logistic support. Αυτό σημαίνει ότι η αντίδραση μπορεί να είναι γρήγορη και ουσιαστική, ακόμα και αν η ΕΕ συνολικά καθυστερεί ή επιλέγει πιο συγκρατημένη στάση. Ωστόσο, υπάρχουν παράγοντες που μπορούν να περιορίσουν την πλήρη ενεργοποίηση:

• Νομικές αμφιβολίες για το αν επιθέσεις με drones ή cyber attacks συνιστούν «ένοπλη επίθεση».
• Γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα κρατών σε σχέσεις με το Ιράν.
• Προτίμηση για ενεργοποίηση του NATO ως κύριου μηχανισμού στρατιωτικής απάντησης.

Η PESCO, σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως εργαλείο μειωμένου πολιτικού κόστους, επιτρέποντας στρατιωτική αντίδραση χωρίς απαραίτητη ομοφωνία όλων των κρατών-μελών.

2: Τουρκία – Ένοπλη ένταση στο Αιγαίο:

Ένα άλλο πιθανό σενάριο αφορά την Τουρκία, με παραβιάσεις ελληνικού FIR, επιθετικές κινήσεις ή πυρά κοντά σε ελληνικό νησί. Σε αυτή την περίπτωση, το κράτος-μέλος μπορεί να επικαλεστεί το 42 §7 ΣΕΕ και να ζητήσει άμεση στρατιωτική συνδρομή. Η 222 ΣΛΕΕ ενεργοποιείται αν προκύψουν ζημιές σε υποδομές ή κίνδυνος για τον πληθυσμό.

Η PESCO επιτρέπει στα συμμετέχοντα κράτη να παρέχουν κοινές μονάδες μάχης, επιτήρηση drones και logistic support. Παράλληλα, η πλήρης στρατιωτική αντίδραση της ΕΕ μπορεί να αποφευχθεί λόγω:

• Νομικών αμφιβολιών για την έννοια της «ένοπλης επίθεσης».
• Πολιτικών διαφορών ανάμεσα στα κράτη-μέλη, ειδικά με οικονομικές σχέσεις με την Τουρκία.
• Προτίμησης για διαπραγματεύσεις ή κυρώσεις αντί στρατιωτικής εμπλοκής.

Σε κάθε περίπτωση, η PESCO λειτουργεί ως μηχανισμός ταχείας δράσης, διασφαλίζοντας ότι τα συμμετέχοντα κράτη μπορούν να ενεργήσουν άμεσα, ανεξάρτητα από το συνολικό πολιτικό κλίμα στην ΕΕ.

Πολιτική ευελιξία και γεωστρατηγική σημασία:

Η Ευρώπη καλείται να συνδυάσει νομική ισχύ, στρατιωτική ετοιμότητα και πολιτική ευελιξία. Τα παραπάνω σενάρια δείχνουν πως η ΕΕ διαθέτει εργαλεία συλλογικής άμυνας, αλλά η ενεργοποίησή τους εξαρτάται από πολιτική συναίνεση, γεωπολιτικά συμφέροντα και εκτίμηση της απειλής.

Η PESCO προσφέρει ευελιξία και ταχύτητα, επιτρέποντας στα συμμετέχοντα κράτη να δράσουν άμεσα σε περίπτωση κρίσης, ακόμα και αν η ΕΕ συνολικά διστάζει. Με αυτόν τον τρόπο, η Ευρώπη μπορεί να αντιμετωπίζει τόσο παραδοσιακές όσο και σύγχρονες υβριδικές απειλές, χωρίς να δεσμεύεται σε πλήρη στρατιωτική εμπλοκή.

Συμπερασματικά, η Ευρωπαϊκή Ένωση συνδυάζει νομικά, στρατιωτικά και πολιτικά εργαλεία για τη συλλογική άμυνα.

Άρθρα όπως το 42 §7 ΣΕΕ και το 222 ΣΛΕΕ, μαζί με την PESCO, επιτρέπουν ταχεία και στοχευμένη αντίδραση σε κρίσεις. Σενάρια όπως επιθέσεις από Ιράν με drones ή βαλλιστικούς πυραύλους, ή ένταση με την Τουρκία στο Αιγαίο, αποδεικνύουν πως η ΕΕ μπορεί να συνδυάσει στρατιωτική ετοιμότητα με πολιτική ευελιξία, διατηρώντας την ικανότητα να προστατεύει κράτη-μέλη, υποδομές και πολίτες.

Όλα τα παραπάνω ισχύουν, όπως λέει και η αρχαία ρήση, «ὅπερ ἔδει δεῖξαι». Η Ευρώπη διαθέτει τα εργαλεία και τη στρατηγική, αλλά η χρήση τους εξαρτάται από τη βούληση των κρατών-μελών.

*Δημήτρης Σταθακόπουλος
Δρ Παντείου Πανεπιστημίου, Συνεργάτης του Εργαστηρίου Τουρκικών & Ευρασιατικών Μελετών ( ΕΤΕΜ) του Πανεπιστημίου Πειραιά Νομικού , Οθωμανολόγος – Τουρκολόγος