Η Κυριακή της Ορθοδοξίας ή Θρίαμβος της Ορθοδοξίας είναι η πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής που φέτος είναι η 1η Μαρτίου. Την ημέρα αυτή γιορτάζεται πανηγυρικά στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία και σε άλλες εκκλησίες που χρησιμοποιούν το Βυζαντινό Τελετουργικό για να τιμήσουν, αρχικά, μόνο την τελική ήττα της εικονομαχίας το 843 και αργότερα, την αντίθεση σε κάθε ετεροδοξία.
Η πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (Α’ Νηστειών) για την Εκκλησία ονομάζεται και Κυριακή της Ορθοδοξίας, σε ανάμνηση της αναστήλωσης των Ιερών Εικόνων από την αυτοκράτειρα Θεοδώρα το 842, που σηματοδότησε το τέλος της Εικονομαχίας (726 – 843), της πολιτικοθρησκευτικής διαμάχης που συντάραξε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και απείλησε τη συνοχή της.
Στα τέλη του 7ου και τις αρχές του 8ου αιώνα, στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, πνευματικοί άνθρωποι παρουσίασαν θεωρίες, υποστηρίζοντας ότι η προσκύνηση των ιερών εικόνων που υπήρχαν σε σπίτια και στους ναούς ήταν ειδωλολατρική πράξη.
Τις θεωρίες αυτές ασπάστηκε ο αυτοκράτορας Λέων Γ’ και το 726 διέταξε την απαγόρευση ύπαρξης και προσκύνησης των εικόνων, ενώ παίρνοντας αφορμή από φαινόμενα εικονολατρίας, επέβαλε την άποψη ότι η χριστιανική πίστη παρακκλίνει στην ειδωλολατρία. Η Εικονομαχία διαίρεσε τους κατοίκους της αυτοκρατορίας σε Εικονομάχους (επίσης αναφερόμενους ως Εικονοκλάστες) και Εικονολάτρες (επίσης αναφερόμενους ως Εικονόφιλους και Εικονόδουλους).
Στο μέσο αυτής της περιόδου, το 787, η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος διατύπωσε τη διδασκαλία που έχει και σήμερα η Ορθόδοξη Εκκλησία και διακηρύσσει την τιμητική προσκύνηση των εικόνων. Παρά, την διδασκαλία αυτή το 787, οι εικονομάχοι άρχισαν να προβληματίζουν ξανά την Εκκλησία.
Μετά τον θάνατο του τελευταίου εικονομάχου αυτοκράτορα Θεόφιλου, ο μικρός γιος του Μιχαήλ Γ’, με τη μητέρα του την αντιβασιλέα Θεοδώρα και τον Πατριάρχη Μεθόδιο Α’, κάλεσε Σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη το 843 για να φέρει ειρήνη στην Εκκλησία.
Στο τέλος της πρώτης συνεδρίασης, όλοι έκαναν μια θριαμβευτική πομπή από το ναό της Παναγίας των Βλαχερνών στην Αγιά Σοφιά, επαναφέροντας τις εικόνες στον αυτοκρατορικό ναό. Αυτό συνέβη στις 11 Μαρτίου 843 (που εκείνο το έτος ήταν η πρώτη Κυριακή της Τεσσαρακοστής). Η Σύνοδος αυτή, όρισε να τελείται κάθε χρόνο πανηγυρική γιορτή στην επέτειο αυτής της ημέρας και την ονόμασε «Κυριακή της Ορθοδοξίας».
Το τελετουργικό
Την ημέρα αυτή, τελείται μία ειδική Θεία Λειτουργία, συνήθως, μόνο σε Καθεδρικούς ναούς και μοναστήρια. Μετά τον όρθρο ή τη Θεία Λειτουργία, γίνεται λιτανεία με εικόνες σε κάποιο προορισμένο σημείο (συχνά απλώς γύρω από τον ναό). Εν τω μεταξύ, ψάλλεται Κανόνας που αποδίδεται στον Άγιο Θεόδωρο τον Στουδίτη.
Μόλις φτάσει η πομπή στο σημείο, το Συνοδικό (σ.σ. διάταγμα της Συνόδου της Κωνσταντινούπολης) κηρύσσεται μεγαλόφωνα από τον διάκονο. Αυτό το Συνοδικό αρχίζει με τη μνήμη ορισμένων αγίων, ομολογητών και ηρώων της πίστεως, σε κάθε όνομα των οποίων ο λαός φωνάζει: «Αιωνία η Μνήμη!» τρεις φορές. Στη συνέχεια, ακολουθεί ένας μακρύς κατάλογος αιρέσεων κάθε είδους, σε κάθε μία για τις οποίες η απάντηση είναι: «Ανάθεμα» μία ή τρεις φορές.
Αυτές οι αιρέσεις περιλαμβάνουν όλους τους μεγάλους πολέμιους της Ορθοδόξου Πίστεως (Αρειανισμός, Νεστοριανισμός, Μονοφυσιτισμός, Μονοθελητισμός, Εικονομάχους κ.λπ.). Μετά έρχεται πάλι η «Αιωνία Μνήμη» σε ορισμένους ευσεβείς αυτοκράτορες, από τον Μέγα Κωνσταντίνο και μετά.
Υπάρχουν, αναπόφευκτα, διαφορές μεταξύ των Ορθοδόξων και των Ελληνόρρυθμων Καθολικών. Οι Ορθόδοξοι αποδέχονται τον Άγιο Φώτιο τον Μέγα, τον Μιχαήλ Α’ Κηρουλάριο, άλλους αντιρωμαίους Πατριάρχες και πολλούς Αυτοκράτορες. Αναθεματίζουν τον Πάπα Ονώριο Α’ ανάμεσα στους Μονοθελήτες, τους πολέμιους του Ησυχασμού. Το Συνοδικό που χρησιμοποιούν οι Ελληνόρρυθμοι Καθολικοί τείνει να παραλείπει μεγάλο αριθμό από αυτά τα ονόματα. Επίσης, υπάρχουν μικρές διαφορές μεταξύ των Συνοδικών των κατά τόπους αυτοκέφαλων Ορθοδόξων Εκκλησιών.
Η Κυριακή της Ορθοδοξίας στο «σήμερα»
Σήμερα, σε ανάμνηση της αναστήλωσης των εικόνων, εορτάζεται σε όλους τους ορθόδοξους χριστιανικούς ναούς η Κυριακή της Ορθοδοξίας κατά την πρώτη Κυριακή των Νηστειών, δηλαδή 42 μέρες πριν το Πάσχα.
Κατά τη λειτουργία αναγιγνώσκεται περικοπή από την προς Εβραίους επιστολής (ια’:24-26, και 32-40), όπου εκτίθενται οι αγώνες των αγίων ανδρών της Παλαιάς Διαθήκης υπέρ της πίστεως, καθώς επίσης και περικοπή από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (α’ 40 κ.έ.), όπου ιστορείται η κλήση του Φιλίππου και Ναθαναήλ που ομολόγησαν τον Ιησού Χριστό ως υιόν του Θεού «Ραββί, συ ει ο υιός του Θεού, συ ει ο Βασιλεὺς του Ισραήλ».
Στην Ελλάδα, το Σύμβολο της Πίστεως, Το Σύμβολο της Νικαίας – Κωνσταντινουπόλεως, απαγγέλλεται κανονικά από τους ιεροψάλτες στη Θεία Λειτουργία, αλλά την Κυριακή της Ορθοδοξίας απαγγέλλεται από ένα λαϊκό μέλος της εκκλησίας που είναι πολιτειακός αξιωματούχος.
Πρόκειται περί τιμητικού προνομίου που προσφέρεται στον αρχηγό του κράτους, σε συνέχιση του ίδιου προνομίου που κατείχαν οι Αυτοκράτορες. Από τη βασιλεία του Γεωργίου του Α’, επανακαθιερώθηκε να προσέρχεται ο Βασιλιάς – και σήμερα ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας – στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών και να απαγγέλλει το Πιστεύω.
Το όνομα αυτής της Κυριακής αντανακλά τη μεγάλη σημασία που έχουν οι εικόνες για την Ορθόδοξη Εκκλησία. Δεν είναι προαιρετικά λατρευτικά πρόσθετα, αλλά αναπόσπαστο μέρος της Ορθόδοξης πίστης και αφοσίωσης.
Η συζήτηση περιλάμβανε σημαντικά ζητήματα: τον χαρακτήρα της ανθρώπινης φύσης του Χριστού, τη χριστιανική στάση απέναντι στην ύλη και το αληθινό νόημα της χριστιανικής λύτρωσης.
Οι εικόνες θεωρούνται από τους Ορθόδοξους ως απαραίτητη συνέπεια της χριστιανικής πίστης στην Ενσάρκωση του Λόγου του Ιησού, (Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον 1:14). Οι εικόνες θεωρούνται από τους Ορθόδοξους Χριστιανούς ότι έχουν μυστηριακό χαρακτήρα, δίνοντας στον πιστό το πρόσωπο ή το γεγονός που απεικονίζεται σε αυτές.
Ωστόσο, οι Ορθόδοξοι κάνουν πάντα μια σαφή δογματική διάκριση μεταξύ του προσκυνήματος που αποδίδεται στις εικόνες και της λατρείας που οφείλεται μόνο στον Θεό.
