Ρίγος, συγκίνηση αλλά και μνήμες μίας μαύρης περιόδου για την Ελλάδα και τον κόσμο φέρνουν οι 12 φωτογραφίες των 200 αντιστασιακών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή από τους Γερμανούς την 1η Μαΐου το 1944 και είδαν το φως της δημοσιότητας πριν από λίγες ημέρες.
Οι φωτογραφίες από μία από τις θηριωδίες των Ναζί, που έχει ο συλλέκτης Τιμ ντε Κρεν μπορεί να είναι δημιούργημα της οργανωμένης ναζιστικής προπαγάνδας όμως είναι τεκμήρια που αποτυπώνουν τα εγκλήματα πολέμου στην Κατοχή. Οι εικόνες από την εκτέλεση των 200 αντιστασιακών στην Καισαριανή, φαίνεται να τραβήχτηκαν από τους ίδιους τους Γερμανούς, στο πλαίσιο προπαγάνδας που ήθελε να δείξει την εικόνα της «επιτυχίας» του στην Ελλάδα.
Με τη χθεσινή ανακήρυξη της φωτογραφικής συλλογής Τ. de Craene/H. Heuer, η οποία αποτυπώνει τις τελευταίες στιγμές των 200 εκτελεσμένων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944, ως μνημείου, το Υπουργείο Πολιτισμού αποκτά πλέον τη δυνατότητα να τη διεκδικήσει και να την αποκτήσει για λογαριασμό του ελληνικού κράτους, όπως δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη.
Στόχος του ΥΠΠΟ είναι η αγορά ολόκληρης της συλλογής φωτογραφιών, που αριθμεί 163 τεκμήρια, και όχι μόνο των 12 που εμφανίστηκαν σε δημοπρασία στο e-bay.de και για αυτόν τον λόγο, εμπειρογνώνομες του υπουργείου Πολιτισμού θα συναντηθούν αύριο Παρασκευή 20.02.2026, με τον Βέλγο συλλέκτη, ώστε να ελέγξουν από κοντά την αυθεντικότητα της συλλογής και να προχωρήσουν οι διαδικασίες για την απόκτησή της από το ελληνικό κράτος.
Οι συγκεκριμένες 12 φωτογραφίες των εκτελεσμένων κρατουμένων στην Καισαριανή αναρτήθηκαν το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου στη διαδικτυακή πλατφόρμα δημοπρασιών από τον Βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κρεν, ο οποίος τις διέθεσε προς πώληση μέσω της εταιρείας του, Crain’s Militaria.
Ο ίδιος θεωρείται ασχολείται με τον χώρο, με στοιχεία που δείχνουν ότι έχει διαθέσει προς πώληση περίπου 1.350 τεκμήρια.
Οι φωτογραφίες αυτές, που αποτυπώνουν τα πρόσωπα ανθρώπων τη στιγμή που οδηγούνται προς εκτέλεση, καθώς και εικόνες από το Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Χαϊδαρίου όπου κρατούνταν, έφτασαν σε τιμές πώλησης από 1.200 έως 2.000 ευρώ, ξεκινώντας από αρχική τιμή μόλις 40 ευρώ. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η χειρόγραφη ένδειξη στο πίσω μέρος τους, «Athen 1.5.44», η οποία ενισχύει την εκτίμηση ότι πρόκειται για φωτογραφίες που σχετίζονται με κάποιους από τους 200 κρατούμενους που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς στην Καισαριανή.
Τη συλλογή των 163 φωτογραφιών είχε συγκεντρώσει ο τότε υπολοχαγός της Βέρμαχτ, Χέρμαν Χόιερ (Hermann Heuer), από διάφορες περιοχές της κατεχόμενης Ευρώπης. Οι φωτογραφίες που αφορούν τους εκτελεσμένους Έλληνες στην Καισαριανή έχουν πλέον αποσυρθεί από την πλατφόρμα αγορών, ωστόσο η υπόλοιπη συλλογή εξακολουθεί να διατίθεται προς πώληση.
Από το σύνολο, πέντε φωτογραφίες απεικονίζουν κτίρια του Χαϊδαρίου, ενώ άλλες πέντε καταγράφουν στιγμές από την εκτέλεση των 200.
Μέχρι στιγμής, σύμφωνα με διαφορετικούς ιστορικούς, έχουν ταυτοποιηθεί τα ονόματα των Βασίλη Παπαδήμα, Ηλία Ρίζου και Σπήλιου Αμπελογιάννη, με συγγενείς των εκτελεσθέντων να συγκινούν μιλώντας
Υπενθυμίζεται ότι η συλλογή Τ. de Craene/H. Heuer έχει χαρακτηριστεί στο σύνολό της μνημείο, «λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας της, ως τεκμήριο διαμόρφωσης αντιλήψεων και στάσεων με εργαλείο την εικόνα, από την πλευρά των προπαγανδιστικών μηχανισμών των στρατευμάτων Κατοχής στην Ελλάδα».
Πώς δημιουργήθηκε η συλλογή φωτογραφιών του Χέρμαν Χόιερ
Ο Χέρμαν Χόιερ υπηρετούσε στο στρατόπεδο της Μαλακάσας την περίοδο 1943-44 και είχε λάβει εντολή να παρακολουθήσει ή ακόμη και να συνδράμει στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944. Ο ίδιος έχει φύγει από τη ζωή εδώ και χρόνια, ενώ η φωτογραφική συλλογή που είχε συγκεντρώσει από κατεχόμενες από τους ναζί χώρες, όπως το Βέλγιο, η Γαλλία και η Ελλάδα, βρέθηκε αργότερα στην κατοχή του Τιμ ντε Κρεν.
Οι φωτογραφίες με τους Έλληνες κρατουμένους θεωρούνται πολύτιμα τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, καθώς όπως επισημαίνεται «δίνουν πρόσωπο στις ιστορικές μαρτυρίες για το ήθος και τον πατριωτισμό τους, λίγες στιγμές πριν την εκτέλεσή τους».
Ταυτόχρονα, το αρχειακό σύνολο στο οποίο εντάσσονται φωτίζει τον τρόπο λειτουργίας της ναζιστικής προπαγάνδας και τον ρόλο της φωτογραφίας ως εργαλείου ιδεολογικής χειραγώγησης, επιτρέποντας τη μελέτη της «ματιάς του κατακτητή» και της κατασκευής της εικόνας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως σημείωσε η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη μεταξύ άλλων, «ο μηχανισμός προπαγάνδας που έστησε ο Γιόζεφ Γκέμπελς αξιοποίησε την αιχμή της τεχνολογίας ενημέρωσης της εποχής του -τον κινηματογράφο και την φωτογραφία- για να δημιουργήσει σκηνοθετημένα τεκμήρια “επιτυχίας” και διάδοσης της, ως εργαλείο επιρροής».
Στο ίδιο πνεύμα, η διευθύντρια της Διεύθυνσης Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Βίλλυ Φωτοπούλου, υπογράμμισε στην εισήγησή της στο ΚΣΝΜ: «Η διείσδυση στην καθημερινότητα των στρατιωτών μέσα από τη φωτογραφία -σκηνοθετημένο τεκμήριο της «επιτυχίας» τους, η διάδοση αυτής της «επιτυχίας» με την αποστολή των φωτογραφιών στα μετόπισθεν, η δημιουργία αναμνήσεων με προδιαγραφές που ορίζει ο ναζιστικός μηχανισμός, όλα αυτά μοιάζουν χονδροειδή και αδέξια εργαλεία επιρροής στα δικά μας μάτια, σήμερα. Είναι όμως μελέτη πάνω στη δύναμη της εικόνας, στον πολιτισμό της οποίας ζούμε ακόμη. Είναι ένα μάθημα οπτικού γραμματισμού από το παρελθόν, το οποίο το έχουμε ανάγκη, και ως άσκηση και ως ιστορικό τεκμήριο».
Οι Μονάδες Προπαγάνδας του Γκέμπελς
Το πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε η συλλογή Χόιερ αντικατοπτρίζει συνολικά την πολιτική του ναζιστικού καθεστώτος για τη χρήση εικόνων —κινούμενων και στατικών, ως εργαλείων προπαγάνδας. Ο Γιόζεφ Γκέμπελς είχε συγκροτήσει τις λεγόμενες Μονάδες Προπαγάνδας ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’30, πριν από την έναρξη του πολέμου το 1939, περιγράφοντάς τες ως εξής: «Ο άνδρας των Μονάδων Προπαγάνδας δεν είναι με καμιά έννοια ένας συμβατικός ρεπόρτερ, αλλά ένας στρατιώτης. Εκτός από το πιστόλι και τη χειροβομβίδα κουβαλάει και άλλα όπλα μαζί του: τη φωτογραφική του μηχανή, τη Leica, το μολύβι και το σημειωματάριο. Έχει εκπαιδευτεί ανάμεσα σε στρατιώτες και βιώνει τα συναισθήματά τους».
Οι Μονάδες Προπαγάνδας συνόδευαν τα γερμανικά στρατεύματα σε όλες τις περιοχές όπου επεκτεινόταν το Ράιχ. Η Μονάδα Προπαγάνδας 960 είχε την ευθύνη της κάλυψης για τα Βαλκάνια και την Ελλάδα, με τη συμμετοχή πολλών φωτογράφων, επαγγελματιών και ερασιτεχνών. Ωστόσο, εικόνες της Κατοχής στην Ελλάδα παρήχθησαν και από μονάδες των SS, όπου δραστηριοποιούνταν ερασιτέχνες φωτογράφοι που κατέγραφαν ακόμη και θηριωδίες ως υλικό τεκμηρίωσης.
Πολλές φωτογραφίες των Μονάδων Προπαγάνδας ήταν «ωραιοποιημένες», παρουσιάζοντας μνημεία και στιγμές των Γερμανών στρατιωτών δίπλα σε αυτά, χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν εικόνες του συντάγματος του Χόιερ σε παρέλαση στο Καλλιμάρμαρο ή στο Θησείο, καθώς και κατά την κάθοδό του από τη Γιουγκοσλαβία με στάση στον Όλυμπο.
Την ίδια περίοδο, Γερμανοί στρατιώτες τραβούσαν φωτογραφίες με φθηνές μικρές μηχανές, από τις πρώτες που κυκλοφόρησαν τότε, έπειτα από οδηγίες του Γκέμπελς να καταγράφουν τις «επιτυχίες» των ναζιστικών στρατευμάτων. Όπως έλεγε χαρακτηριστικά: «Αδιαπραγμάτευτο καθήκον του κάθε στρατιώτη είναι να φέρει τη φωτογραφική μηχανή του σε δράση».
Ιδιαίτερα δημοφιλείς ήταν και οι εικόνες της καθημερινότητας στις κατεχόμενες πόλεις, με έμφαση όμως στην καλή ζωή των Γερμανών στρατιωτών και όχι στους κατοίκους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί φωτογραφία με στρατιώτες του συντάγματος Χόιερ να κάνουν μπάνιο στο Καβούρι.
Η οδηγία προέβλεπε ότι οι Γερμανοί στρατιώτες φωτογράφιζαν τον ντόπιο πληθυσμό κυρίως όταν θεωρούνταν ότι είχε συγγένεια με την «άρια» καταγωγή, όπως συνέβαινε με τους Ολλανδούς ή τους Νορβηγούς. Αντίθετα, οι σλαβικοί πληθυσμοί αντιμετωπίζονταν ως κατώτεροι, ενώ για την Ελλάδα επικρατούσε η αντίληψη ότι οι σύγχρονοι Έλληνες είχαν «επιμειξίες» σε σχέση με τους αρχαίους.
Στη συλλογή περιλαμβάνονται εικόνες που αποτυπώνουν την εξαθλίωση, αλλά και ορισμένες απρόσμενα θετικές σκηνές από την Ελλάδα, όπως Εύζωνοι που χορεύουν ή κορίτσια με παραδοσιακές φορεσιές σε πανηγύρι στην Κόρινθο, μια σπάνια κατηγορία φωτογραφιών.
Τέλος, η Διεύθυνση Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού έχει ασχοληθεί και στο παρελθόν με τη ναζιστική προπαγάνδα στην Ελλάδα, μεταξύ άλλων με την έκθεση «Με το βλέμμα του κατακτητή: η Αθήνα της Κατοχής στη φωτογραφική συλλογή του Βύρωνα Μήτου», που πραγματοποιήθηκε το 2019 στο Φετιχιέ Τζαμί της Αρχαίας Αγοράς, καθώς και με σχετική ημερίδα στο Μουσείο Ακρόπολης την ίδια χρονιά.
Η ματωμένη Πρωτομαγιά του ’44
Το ημερολόγιο έδειχνε τέλη Απριλίου 1944, όταν η τανάλια της φρίκης έσφιξε για μια ακόμη φορά την Αθήνα. Στους τοίχους των σπιτιών και στις σελίδες του κατοχικού Τύπου αναρτήθηκε η ανακοίνωση της γερμανικής διοίκησης για τα «αντίποινα» μετά την ενέδρα στους Μολάους: «Την 27.4.1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι… εδολοφόνησαν… έναν Γερμανό στρατηγό… Εις αντίποινα θα εκτελεσθούν:
1. Ο τυφεκισμός 200 κομμουνιστών την 1η Μαΐου 1944.
2. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών, τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην, έξωθι των χωρίων».
Το κείμενο όμως δεν σταματούσε εκεί, κατέγραφε και τη δράση «Ελλήνων εθελοντών» –ταγματασφαλιτών– που, «αυτοβούλως», είχαν σκοτώσει ακόμη 100 κρατουμένους.
Την Πρωτομαγιά, δέκα φορτηγά ξεκίνησαν από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου μεταφέροντας τους μελλοθάνατους στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Στον δρόμο, πίσω από τις καρότσες, έμεναν ρούχα και σημειώματα – όχι «αποχαιρετιστήρια» με την έννοια της παραίτησης, αλλά μηνύματα λεβεντιάς, αξιοπρέπειας και πίστης.
«Δε σας ξέχασα ποτές. Για σας και για τον ελληνικό λαό έδωσα τη ζωή μου. Σήμερα, 1η Μάη 1944, σας φιλώ για τελευταία φορά», έγραφε ένα.
«Ο θάνατος δε θα πρέπει να σας λυπήσει, αλλά να σας ατσαλώσει πιο πολύ για πάλη… Όταν ο άνθρωπος δίνει τη ζωή του για ανώτερα ιδανικά, δεν πεθαίνει ποτέ», έλεγε ένα άλλο.
«Καλύτερα να πεθαίνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά, παρά να ζει σκλάβος», «Πρωτομαγιά. Γεια σας. Όλοι πάμε στη μάχη» έγραφαν δύο άλλα.
Στο Σκοπευτήριο οι 200 χωρίστηκαν σε εικοσάδες για να στηθούν στον τοίχο. Δέκα φορές ακούστηκε η ομοβροντία του εκτελεστικού αποσπάσματος και δέκα φορές οι χαριστικές βολές. Τα πτώματα τα μετέφεραν στα φορτηγά οι επόμενοι είκοσι που περίμεναν τη δική τους σειρά – πηγαίνοντας προς το απόσπασμα, όπως έχει καταγραφεί, τραγουδώντας και χορεύοντας, προσπαθώντας με τις φωνές τους να σκεπάσουν τους ήχους των όπλων: «Αδέλφια, γεια σας!», «Ζήτω το ΚΚΕ! Ζήτω το ΕΑΜ! Ζήτω η Ελλάδα», «Εκδίκηση! Λευτεριά!».
