Οι απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία φαίνεται να γκρεμίζουν και την τελευταία γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ουάσινγκτον, αναγκάζοντας τη Γηραιά Ήπειρο να σκέφτεται να χαράξει μια πιο αυτόνομη πορεία. Με το μέλλον του ΝΑΤΟ να τίθεται πλέον υπό αμφισβήτηση, ορισμένοι ευρωπαίοι αξιωματούχοι βλέπουν τη «συμμαχία των προθύμων» ως τη βάση για μια νέα συμμαχία, χωρίς την παρουσία των ΗΠΑ.
Όπως συμβαίνει σε πολλές σχέσεις που είναι έτοιμες να καταρρεύσουν, από τότε που ο Ντόναλντ Τραμπ επέστρεψε στον Λευκό Οίκο πριν από έναν χρόνο, η κατάσταση χαρακτηρίζεται από διαρκείς καβγάδες, εντάσεις και μια προσπάθεια να διατηρηθούν τα προσχήματα δημοσίως. Για πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, συμπεριλαμβανομένων των παλαιότερων και πιο πιστών συμμάχων της Αμερικής, οι απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για επιβολή τιμωρητικών δασμών εναντίον οποιουδήποτε προσπαθήσει να τον σταματήσει από το να καταλάβει τη Γροιλανδία, ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι. Το «διαζύγιο», πιστεύουν ότι πλέον, είναι αναπόφευκτο, σχολιάζει το Politico.
Σε κατ’ ιδίαν συνομιλίες, απογοητευμένοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι περιγράφουν την σπουδή του Τραμπ να προσαρτήσει την κυρίαρχη δανική επικράτεια ως «τρελή» και «παράλογη», αναρωτιούνται αν έχει παρασυρθεί σε μία «πολεμική διάθεση» μετά την περιπέτειά του στη Βενεζουέλα – και υποστηρίζουν ότι αξίζει τα πιο σκληρά αντίποινα της Ευρώπης για αυτό που πολλοί θεωρούν μια σαφή και απρόκλητη «επίθεση» εναντίον συμμάχων στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
«Πιστεύω ότι αυτό εκλαμβάνεται ως ένα βήμα παραπέρα από το επιτρεπτό», δήλωσε ένας Ευρωπαίος διπλωμάτης, ο οποίος, όπως και άλλοι, μίλησε στο Politico υπό τον όρο της ανωνυμίας για να εκφραστεί με ειλικρίνεια. «Η Ευρώπη έχει δεχθεί κριτική ότι είναι αδύναμη απέναντι στον Τραμπ. Υπάρχει δόση αλήθειας σε αυτό, αλλά υπάρχουν και κόκκινες γραμμές».
Ανώτεροι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι πιστεύουν όλο και περισσότερο ότι ήρθε η ώρα να αντιμετωπίσουν την αλήθεια: ότι η Αμερική του Τραμπ δεν είναι πλέον ένας αξιόπιστος εμπορικός εταίρος, και ακόμη λιγότερο ένας σίγουρος σύμμαχος για τον τομέα της ασφάλειας, και πρέπει επειγόντως να κοιτάξουν προς το μέλλον. «Υπάρχει μια μετατόπιση στην πολιτική των ΗΠΑ και από πολλές απόψεις ήρθε για να μείνει», σύμφωνα με ανώτερο στέλεχος ευρωπαϊκής κυβέρνησης. «Το να περιμένουμε δεν είναι λύση. Αυτό που πρέπει να γίνει είναι μια ομαλή και συντονισμένη μετάβαση σε μια νέα πραγματικότητα».
Αυτός ο συντονισμός έχει ήδη ξεκινήσει, όπως και η μεγάλη συζήτηση για το τι μέλλει γενέσθαι. Αν δεν υπάρξει μια ριζική αλλαγή στην προσέγγιση των Ηνωμένων Πολιτειών, αυτή η διαδικασία φαίνεται πιθανό να καταλήξει σε μια ριζική αναδιάρθρωση της Δύσης που θα ανατρέψει την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων. Οι επιπτώσεις κυμαίνονται από τη διατλαντική οικονομική ζημιά καθώς οι εμπορικές εντάσεις κλιμακώνονται, έως κινδύνους για ασφάλεια, καθώς η Ευρώπη επιχειρεί να αμυνθεί χωρίς την αμερικανική βοήθεια προτού να είναι πλήρως έτοιμη να το πράξει.
Πιθανότατα θα υπάρξει κόστος και για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως στην ικανότητά τους να προβάλλουν «σκληρή ισχύ» στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή χωρίς πρόσβαση στο δίκτυο βάσεων, αεροδιαδρόμων και εφοδιαστικής υποστήριξης που παρέχει επί του παρόντος η Ευρώπη.
Ένα μέλλον μετά τις ΗΠΑ
Παράλληλα με όλες τις συζητήσεις περί αντιποίνων μέσω της στοχοποίησης του αμερικανικού εμπορίου, διπλωμάτες και κυβερνητικοί αξιωματούχοι στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες εξετάζουν επίσης τις συνέπειες που θα μπορούσε να επιφέρει ένα μακροπρόθεσμο «διαζύγιο» από την Ουάσινγκτον. Για τους περισσότερους, η προοπτική αυτή είναι επώδυνη, καθώς τερματίζει 80 χρόνια ειρηνικής συνεργασίας, αμοιβαίας στήριξης και κερδοφόρου εμπορίου, ενώ καταφέρει θανάσιμο πλήγμα στο ΝΑΤΟ υπό τη σημερινή του μορφή. Πολλές κυβερνήσεις επιθυμούν να διασώσουν ό,τι μπορούν, ενώ η ηγέτιδα της σκληρής δεξιάς στην Ιταλία, Τζόρτζια Μελόνι, προσπαθεί να αποκαταστήσει τις σχέσεις, σημειώνει το Politico.
Ωστόσο, ορισμένοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι μπορούν εύκολα να οραματιστούν πώς θα είναι η Δύση στο μέλλον χωρίς την παρουσία των ΗΠΑ. Καταρχάς, τα ευρωπαϊκά κράτη, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δεν ανήκουν στην Ε.Ε., όπως η Βρετανία και η Νορβηγία, έχουν περάσει μεγάλο μέρος της δεύτερης θητείας του Τραμπ εργαζόμενα σε μια όλο και πιο αποτελεσματική ομάδα που λειτουργεί ήδη χωρίς την Αμερική: τον λεγόμενο «συνασπισμό των προθύμων» για την υποστήριξη της Ουκρανίας.
Σύμβουλοι εθνικής ασφαλείας από 35 κυβερνήσεις βρίσκονται σε τακτική επαφή, πραγματοποιώντας συχνές συναντήσεις μέσω διαδικτύου αλλά και δια ζώσης, ενώ επικοινωνούν και μέσω λιγότερο τυπικών γραπτών μηνυμάτων. Είναι πλέον συνηθισμένοι στο να αναζητούν πολυμερείς λύσεις σε έναν κόσμο όπου ο Τραμπ αποτελεί μεγάλο μέρος του προβλήματος.
Τα επίπεδα εμπιστοσύνης σε αυτούς τους κύκλους είναι γενικά υψηλά, σύμφωνα με ανθρώπους που γνωρίζουν τον τρόπο λειτουργίας της ομάδας. Και αυτό δεν περιορίζεται μόνο στο επίπεδο των αξιωματούχων: οι ίδιοι οι εθνικοί ηγέτες «σηκώνουν τα μανίκια» και εργάζονται μέσα σε νέα, στενά σχήματα.
Ηγέτες όπως ο Κιρ Στάρμερ του Ηνωμένου Βασιλείου, ο Εμανουέλ Μακρόν της Γαλλίας και ο Φρίντριχ Μερτς της Γερμανίας, καθώς και η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο Αλεξάντερ Στουμπ της Φινλανδίας και η Μελόνι της Ιταλίας, ανταλλάσσουν τακτικά μηνύματα – συχνά στην ίδια ομαδική συνομιλία, δηλαδή group chat.
Τα μηνύματα μεταξύ των ηγετών
Τον τελευταίο χρόνο έχουν αναπτύξει μια καλά συντονισμένη ρουτίνα ανταλλαγής μηνυμάτων κάθε φορά που ο Τραμπ προβαίνει σε κάποια ακραία και δυνητικά επιζήμια ενέργεια. «Όταν τα πράγματα αρχίζουν να εξελίσσονται γρήγορα, ο συντονισμός είναι δύσκολος, και αυτή η ομαδική [συνομιλία] είναι πραγματικά αποτελεσματική», δήλωσε πηγή του Politico. «Δείχνει πολλά για τις προσωπικές σχέσεις και το πόσο σημαντικές είναι».
Αυτή η «ανεπίσημη αλλά ενεργή» σύμπραξη είναι γνωστή ως «Ομάδα της Ουάσιγκτον» (Washington Group), από το όνομα της ομάδας των Ευρωπαίων ηγετών που επισκέφθηκαν τον Λευκό Οίκο μαζί με τον Πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, τον περασμένο Αύγουστο.
Η προσέγγισή τους τον τελευταίο χρόνο ήταν κυρίως να διατηρούν την ψυχραιμία τους και να ανταποκρίνονται στις πολιτικές του ενέργειες, αντί να «τσιμπάνε στο δόλωμα» των προκλητικών του δηλώσεων. Αυτή η ηθική στάση διευκόλυνε τις διαδικασίες για την ειρηνευτική πορεία στην Ουκρανία, με την «συμμαχία των προθύμων» να πλησιάζει σε ένα πλαίσιο για ένα ειρηνευτικό σχέδιο στο οποίο συμμετέχουν και οι ΗΠΑ – συμπεριλαμβανομένων αμερικανικών εγγυήσεων ασφαλείας για την Ουκρανία. Αυτό αποτελεί σημαντικό επίτευγμα, δεδομένου ότι ο Τραμπ είχε προηγουμένως αποκλείσει οποιονδήποτε ρόλο του αμερικανικού στρατού.
Όμως, η αναστάτωση που προκάλεσε ο Τραμπ για τη Γροιλανδία έχει πλέον ανατρέψει τις ισορροπίες. Η εποχή της «ήπιας προσέγγισης» απέναντι στις απειλές του Αμερικανού προέδρου ανήκει στο παρελθόν. Ακόμη και ο Στάρμερ, ο οποίος συνήθως είναι ο πιο επιφυλακτικός και συγκρατημένος από τους ηγέτες, χαρακτήρισε την απειλή του προέδρου για δασμούς ως «λάθος», προφανώς και σε απευθείας τηλεφωνική επικοινωνία που είχε με τον Τραμπ την Κυριακή. Η κρίση της Γροιλανδίας ανάγκασε τους πάντες να εστιάσουν στο ερώτημα πώς θα προχωρήσουν χωρίς την Αμερική στο πλευρό τους.
«Η συμμαχία των προθύμων ξεκίνησε με επίκεντρο την Ουκρανία», δήλωσε ένας άλλος διπλωμάτης. «Αλλά έχει δημιουργήσει πολύ στενούς δεσμούς ανάμεσα σε ορισμένα πρόσωπα-κλειδιά στις ευρωπαϊκες πρωτεύουσες. Έχουν οικοδομήσει εμπιστοσύνη, αλλά και την ικανότητα να συνεργάζονται. Γνωρίζονται προσωπικά και είναι εύκολο να επικοινωνήσουν και να στείλουν μηνύματα».
Ποιος χρειάζεται το ΝΑΤΟ, τελικά;
Αυτό το σχήμα θα μπορούσε δυνητικά να αποτελέσει το φυτώριο για μια νέα συμμαχία ασφαλείας σε μια εποχή που οι ΗΠΑ δεν υποστηρίζουν πλέον το ΝΑΤΟ και την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Μια νέα διευθέτηση δεν θα απέκλειε τη συνεργασία με την Αμερική, αλλά ούτε θα τη θεωρούσε δεδομένη.
Στις ομαδικές συνομιλίες με τους ηγέτες της «Ομάδας της Ουάσιγκτον» συμμετέχει και ο ίδιος ο Ζελένσκι, γεγονός που εισάγει μια άλλη ενδιαφέρουσα πτυχή στο «παιχνίδι». Η Ουκρανία είναι μακράν η πιο στρατιωτικοποιημένη χώρα μεταξύ αυτών που εκπροσωπούνται, με έναν τεράστιο στρατό, μια εξαιρετικά εξελιγμένη βιομηχανία παραγωγής drones και περισσότερη εμπειρία στην πραγματικότητα του πολέμου από οποιονδήποτε άλλον.
Ενώ η Ουκρανία επιδιώκει επί μακρόν την ένταξή της στο ΝΑΤΟ, αυτό φαίνεται πλέον λιγότερο ελκυστικό από ό,τι στο παρελθόν, καθώς οι υποσχέσεις της Αμερικής για υποστήριξη οποιωνδήποτε εγγυήσεων ασφαλείας γίνονται μέρα με τη μέρα λιγότερο πειστικές. Αν η στρατιωτική ισχύς της Ουκρανίας προστίθετο σε εκείνη της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Πολωνίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, μεταξύ άλλων, η δυνητική ένοπλη δύναμη της «συμμαχίας των προθύμων» θα ήταν τεράστια και θα περιλάμβανε τόσο πυρηνικά όσο και μη πυρηνικά κράτη.
Αν και η ανάγκη της Ευρώπης να αμυνθεί με λιγότερη αμερικανική υποστήριξη αποτελεί ένα παλιό θέμα συζήτησης, τις τελευταίες ημέρες παρατηρείται μια σειρά πρωτοβουλιών από τις Βρυξέλλες. Επίσημα, η Ε.Ε. έχει αποφασίσει να είναι σε θέση να αμυνθεί έως το 2030. Ο Ευρωπαίος Επίτροπος Άμυνας, Άντριους Κουμπίλιους, πρότεινε πριν από μια εβδομάδα έναν μόνιμο στρατό της Ε.Ε. 100.000 ατόμων και αναβίωσε την ιδέα ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας περίπου 12 μελών, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου. Η Φον ντερ Λάιεν διαφήμισε μια νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφάλειας, αν και έχουν δοθεί ακόμη λίγες λεπτομέρειες.
Υπάρχει ευρεία συμφωνία ότι αυτές οι συζητήσεις για μια νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας πρέπει να γίνουν, και μάλιστα γρήγορα. Οι ηγέτες της Ε.Ε. θα συναντηθούν αυτοπροσώπως σε μια έκτακτη σύνοδο κορυφής τις επόμενες ημέρες για να σταθμίσουν την αντίδρασή τους απέναντι στις απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία, αν και η συζήτηση μπορεί να επεκταθεί σε πολύ ευρύτερα θέματα.
Με τον Τραμπ να αναμένεται να παραστεί στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, υπάρχει επίσης η πιθανότητα για κατ’ ιδίαν συνομιλίες μεταξύ της ευρωπαϊκής και της αμερικανικής πλευράς. Αφού συνομίλησε με τους Μερτς, Μακρόν, Στάρμερ και τον επικεφαλής του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε, η Φον ντερ Λάιεν δήλωσε την Κυριακή ότι οι Ευρωπαίοι θα «σταθούν ακλόνητοι» στη δέσμευσή τους να προστατεύσουν τη Γροιλανδία. «Θα αντιμετωπίσουμε αυτές τις προκλήσεις για την ευρωπαϊκή μας αλληλεγγύη με σταθερότητα και αποφασιστικότητα», είπε.
Δεδομένης της παρούσας συγκυρίας, θα απαιτηθεί επίσης και κάποια δημιουργική σκέψη.
