Μια νέα δυναμική φαίνεται να αποκτούν οι κινητοποιήσεις στο Ιράν, καθώς οι διαμαρτυρίες των τελευταίων ημερών εξελίσσονται σε εκτεταμένο κοινωνικό ξέσπασμα, με χιλιάδες πολίτες στους δρόμους, κλειστά καταστήματα και την οικονομία να παραλύει.

Η ιρανική κυβέρνηση δυσκολεύεται ολοένα και περισσότερο να περιορίσει τις διαδηλώσεις που ξεκίνησαν στα τέλη του περασμένου μήνα από εμπόρους στην Τεχεράνη και πλέον έχουν μετατραπεί σε μαζικές κινητοποιήσεις και εκτεταμένες απεργίες σε πόλεις και κωμοπόλεις σε ολόκληρη τη χώρα.

Στη μικρή πόλη Αμπντανάν, μεγάλο πλήθος διαδηλωτών βγήκε στους δρόμους το βράδυ της Τρίτης, φωνάζοντας συνθήματα υπέρ του θανάτου του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ. Στη μεγάλη πόλη Μασχάντ, το βράδυ της Τετάρτης, διαδηλωτές κατέβασαν μια τεράστια σημαία με το έμβλημα της Ισλαμικής Δημοκρατίας και την έσκισαν σε κομμάτια.

Το βράδυ της Πέμπτης, Ιρανοί κατέκλυσαν τους δρόμους ύστερα από κάλεσμα του πρώην διαδόχου του θρόνου. Και σε μια νέα, δυνητικά καθοριστική εξέλιξη, πολλά καταστήματα κατέβασαν ρολά, οδηγώντας μεγάλο μέρος της ήδη δοκιμαζόμενης οικονομίας της χώρας σε ακινησία.

Ο ρόλος Παχλαβί και η απουσία ηγεσίας

Οι διαδηλώσεις που συνεχίστηκαν μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες της Παρασκευής αποτέλεσαν το πρώτο τεστ για το κατά πόσο η ιρανική κοινή γνώμη μπορεί να συσπειρωθεί γύρω από τον πρίγκιπα Ρεζά Παχλαβί, του οποίου ο πατέρας, βαριά άρρωστος, είχε εγκαταλείψει το Ιράν λίγο πριν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.

Οι κινητοποιήσεις περιλαμβάνουν και συνθήματα υπέρ του σάχη, κάτι που στο παρελθόν θα μπορούσε να επιφέρει θανατική ποινή, αλλά σήμερα υπογραμμίζει την οργή που τροφοδοτεί τις διαμαρτυρίες, οι οποίες ξεκίνησαν λόγω της επιδείνωσης της οικονομικής κατάστασης της χώρας.

Παράλληλα, οι ίδιες οι διαδηλώσεις παραμένουν σε μεγάλο βαθμό χωρίς ηγεσία, ενώ παραμένει ασαφές πώς θα επηρεάσει τη συνέχεια το κάλεσμα του Παχλαβί.

Η κλιμάκωση αυξάνει την πίεση προς την πολιτική κυβέρνηση του Ιράν, υπό την προεδρία του Μασούντ Πεζεσκιάν, και τον ανώτατο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Μπλακ άουτ επικοινωνιών

Το βράδυ της Πέμπτης, καθώς το κάλεσμα του εξόριστου πρώην διαδόχου έβγαλε πλήθη πολιτών στους δρόμους, η ιρανική κυβέρνηση έκοψε την πρόσβαση στο διαδίκτυο και τις διεθνείς τηλεφωνικές κλήσεις.

Η εταιρεία Cloudflare και η NetBlocks επιβεβαίωσαν το μπλακ άουτ, αποδίδοντάς την σε παρεμβάσεις της ιρανικής κυβέρνησης.

Οι αρχές έχουν περιορίσει και στο παρελθόν το διαδίκτυο σε περιόδους αναταραχής, επιχειρώντας να εμποδίσουν τη διάδοση πληροφοριών.

Το 24ωρο ειδησεογραφικό κανάλι της κρατικής τηλεόρασης δεν αναφέρθηκε καθόλου στη διακοπή των επικοινωνιών, που απομόνωσε περισσότερους από 85 εκατομμύρια ανθρώπους από τον υπόλοιπο κόσμο, επιλέγοντας αντ’ αυτού να προβάλει στις 7 το πρωί της Παρασκευής ρεπορτάζ για κρατικές επιδοτήσεις τροφίμων.

Νεκροί, συλλήψεις και αυξανόμενη οργή

Οι δυνάμεις ασφαλείας έχουν απαντήσει σε πολλές περιπτώσεις με βία, συμπεριλαμβανομένων πυρά κατά των διαδηλωτών, εφόδων σε νοσοκομεία και χιλιάδων συλλήψεων, σύμφωνα με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το Κέντρο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στο Ιράν ανακοίνωσε την Τρίτη ότι έξι παιδιά έχουν σκοτωθεί από τις δυνάμεις ασφαλείας.

Μέχρι στιγμής, τουλάχιστον 42 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους γύρω από τις διαδηλώσεις, ενώ περισσότεροι από 2.270 έχουν συλληφθεί, σύμφωνα με το Human Rights Activists News Agency, που εδρεύει στις ΗΠΑ.

Η μκο Iran Human Rights, με έδρα τη Νορβηγία, ανακοίνωσε ότι τουλάχιστον 45 διαδηλωτές, ανάμεσά τους οκτώ ανήλικοι, έχουν χάσει τη ζωή τους από την αρχή των κινητοποιήσεων, ενώ περισσότεροι από 2.000 άνθρωποι έχουν συλληφθεί.

Βίντεο που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο δείχνουν κατά διαστήματα τις δυνάμεις ασφαλείας να κατακλύζονται από το μέγεθος των συγκεντρώσεων. Και παρά την καταστολή και τις επίσημες ανακοινώσεις για περιορισμένες οικονομικές παρεμβάσεις, όπως μηνιαίες πληρωμές ύψους περίπου 7 δολαρίων στα νοικοκυριά για την αγορά βασικών τροφίμων, οι κινητοποιήσεις φαίνεται να αποκτούν δυναμική.

«Δεν έχουν αποδεχτεί τη νομιμότητα ούτε καν των πιο βασικών αιτημάτων αυτού του λαού, οπότε τώρα ο κόσμος βρίσκεται στα όριά του», δήλωσε ο 55χρονος Ομίντ, ιδιοκτήτης καταστήματος χαλιών στην Τεχεράνη.

Εκείνη την ημέρα, οι δυνάμεις ασφαλείας αντιμετώπισαν διαδηλωτές στο παζάρι της Τεχεράνης με δακρυγόνα. Όπως και άλλοι Ιρανοί που μίλησαν, ζήτησε να μη δημοσιευτεί το πλήρες όνομά του, φοβούμενος αντίποινα.

«Η έλλειψη μιας βιώσιμης εναλλακτικής έχει υπονομεύσει τις προηγούμενες διαμαρτυρίες στο Ιράν», έγραψε ο Νέιτ Σουάνσον του Atlantic Council στην Ουάσινγκτον, που μελετά το Ιράν.

«Μπορεί να υπάρχουν χίλιοι Ιρανοί αντιφρονούντες ακτιβιστές που, αν τους δοθεί η ευκαιρία, θα μπορούσαν να αναδειχθούν σε σεβαστούς πολιτικούς ηγέτες, όπως ο συνδικαλιστής Λεχ Βαλέσα στην Πολωνία στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Αλλά μέχρι τώρα, ο ιρανικός μηχανισμός ασφαλείας έχει συλλάβει, διώξει και εξορίσει όλους τους πιθανούς μετασχηματιστικούς ηγέτες της χώρας».

«Θάνατος στον δικτάτορα»

Μεγάλα πλήθη κατέβηκαν στους δρόμους το βράδυ της Πέμπτης στις μεγαλύτερες πόλεις της χώρας, μεταξύ των οποίων η Τεχεράνη, η Μασχάντ και το Ισφαχάν, αλλά και σε μικρότερες πόλεις, μετά το κάλεσμα του Ρεζά Παχλαβί.

Ο ίδιος έγραψε σε άρθρο γνώμης στην Washington Post την Τρίτη ότι βλέπει τον εαυτό του ως ενωτική μορφή που θα βοηθήσει το Ιράν να μεταβεί προς τη δημοκρατία, και όχι ως έναν «κυβερνήτη εν αναμονή».

Το μέγεθος των συγκεντρώσεων το βράδυ της Πέμπτης θύμισε σε ορισμένους συμμετέχοντες και παρατηρητές το Πράσινο Κίνημα του 2009, όταν εκτιμάται ότι τρία εκατομμύρια Ιρανοί είχαν βγει στους δρόμους της Τεχεράνης μέσα σε μία ημέρα.

Στις διαδηλώσεις που ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια, η συμμετοχή ήταν συνήθως μικρότερη και πιο διάσπαρτη, εν μέρει λόγω της καταστολής. Όχι όμως αυτή τη φορά.

Ο Γιασέρ, κάτοικος Τεχεράνης, είπε σε ηχητικό μήνυμα στην Washington Post, ενώ συμμετείχε σε πορεία γύρω στις 8:30 το βράδυ, ότι άνδρες, γυναίκες και παιδιά είχαν βγει μαζί. «Είναι έξω οικογένειες ολόκληρες», είπε. «Δεν θα το πιστεύετε».

Η οδός Ενγκελάμπ (Επανάσταση), σημείο αναφοράς για διαδηλώσεις, ήταν κατάμεστη, σύμφωνα με τον ίδιο. Κάποιοι είχαν ανάψει φωτιές σε κάδους απορριμμάτων για να αντιμετωπίσουν τα δακρυγόνα, ενώ οι δυνάμεις ασφαλείας ήταν λιγότερες απ’ όσες περίμενε.

Στο βάθος, ακούγονταν συνθήματα «Θάνατος στον δικτάτορα».

Γενικευμένο λουκέτο στην αγορά

Όλο και περισσότερες αγορές και παζάρια έκλεισαν σε ένδειξη στήριξης των διαδηλωτών. Η 35χρονη Ναζανίν ζει στη Σεμνάν, μια πόλη στο βορειοκεντρικό Ιράν που στο παρελθόν είχε ελάχιστες κινητοποιήσεις, ακόμη και στις εκτεταμένες διαδηλώσεις του 2022.

Αυτή την εβδομάδα, όμως, υπήρξε μικρή συγκέντρωση, όπως είπε, με συνθήματα «Ζήτω ο βασιλιάς», έκφραση υποστήριξης προς την έκπτωτη μοναρχία.

Την Πέμπτη, σύμφωνα με την ίδια, τουλάχιστον το ένα τρίτο των επιχειρήσεων στη Σεμνάν ήταν κλειστές. Και δεν ήταν οι μόνες. Στα δυτικά της χώρας, όπου συγκεντρώνεται ο κουρδικός πληθυσμός, οι επιχειρήσεις φάνηκαν σε μεγάλο βαθμό να συμμορφώνονται με κάλεσμα κουρδικών κομμάτων να κατεβάσουν ρολά.

Κάτοικοι στην Τεχεράνη, τη Ραστ και τη Μασχάντ δήλωσαν ότι η συντριπτική πλειονότητα των καταστημάτων στις περιοχές τους ήταν επίσης κλειστά. Όσα παρέμεναν ανοιχτά περιλάμβαναν κυρίως σούπερ μάρκετ, όπου οι Ιρανοί δυσκολεύονταν να βρουν βασικά αγαθά.

«Όλοι απεργούν τώρα», είπε ο Αμίρ, πωλητής τροφίμων στο Καράτζ, κοντά στην Τεχεράνη, την Τετάρτη. «Η οικονομία έχει καταρρεύσει. Το παζάρι έχει καταρρεύσει. Ένας γνωστός μου στο παζάρι είπε: “Αν θέλουν να μας πυροβολήσουν και να μας σκοτώσουν, ας το κάνουν! Φτάνει πια”».

Η ιρανική κυβέρνηση έχει αντιμετωπίσει επανειλημμένα διαδηλώσεις στους δρόμους, ιδιαίτερα από το 2017 και μετά — κατά μέσο όρο ένα μαζικό κίνημα κάθε δύο χρόνια. Κάθε φορά, οι αρχές κατάφεραν να τις καταστείλουν με τη βία, συμπεριλαμβανομένων μαζικών συλλήψεων και δολοφονιών.

Πιέσεις και απειλές

Αρκετοί Ιρανοί που μίλησαν στην Washington Post επισήμαναν ότι η δημόσια υποστήριξη του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, προς τους διαδηλωτές ενίσχυσε το κίνητρο για αντίσταση.

Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι οι ΗΠΑ θα παρέμβουν αν οι ιρανικές αρχές σκοτώσουν διαδηλωτές, αν και παραμένει ασαφές πώς θα μπορούσε να μοιάζει μια τέτοια παρέμβαση.

Σε γραπτά μηνύματα, η κυβέρνηση ενημέρωσε ορισμένους Ιρανούς ότι, σύμφωνα με «παρατήρηση», είχαν βρεθεί κοντά σε «παράνομη συγκέντρωση» και τους προειδοποίησε να μην το επαναλάβουν, όπως δείχνουν στιγμιότυπα οθόνης που μοιράστηκαν με την Post.

Οι αρχές τηλεφωνούν επίσης και απειλούν ανθρώπους που αναρτούν μηνύματα υποστήριξης των διαδηλώσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Μια γυναίκα μπλόγκερ, περίπου 30 ετών, με 35.000 ακολούθους στο Instagram, είπε ότι δέχτηκε τέτοια κλήση την περασμένη εβδομάδα αφού επαίνεσε το θάρρος των διαδηλωτών και κάλεσε σε αλληλεγγύη.

Ο άνδρας τής συστήθηκε ως αξιωματικός πληροφοριών και της είπε ότι είχε 30 λεπτά να αφαιρέσει τις αναρτήσεις της, διαφορετικά θα αντιμετώπιζε ποινικές κατηγορίες. «Αυτή τη φορά, όλες αυτές οι αδικίες που μας έχουν γίνει έχουν συσσωρευτεί και ο κόσμος είναι στους δρόμους εξαιτίας αυτών των αδικιών», είπε.

«Υπάρχει πολύ περισσότερη οργή αυτή τη φορά και ο κόσμος τώρα ελπίζει. Όσο συνεχίζεται, τόσο περισσότεροι βγαίνουν έξω».

Ο Αλί Σαριφί-Ζαρτσί, ευρέως σεβαστός καθηγητής μηχανικής υπολογιστών στο Πανεπιστήμιο Τεχνολογίας Σαρίφ στην Τεχεράνη, ανάρτησε τη Δευτέρα ένα απλό μήνυμα πέντε λέξεων στα περσικά στον λογαριασμό του στο X: «Ο Αλί Χαμενεΐ δεν είναι ο ηγέτης μου».

Την Πέμπτη, έγραψε ακόμη πιο λιτά: «Η νίκη του ιρανικού λαού είναι κοντά».

Το κάλεσμα Παχλαβί

Ο Παχλαβί είχε καλέσει σε διαδηλώσεις στις 8 μ.μ. τοπική ώρα την Πέμπτη και την Παρασκευή. Όταν το ρολόι έδειξε την ώρα, γειτονιές σε ολόκληρη την Τεχεράνη ξέσπασαν σε συνθήματα, σύμφωνα με αυτόπτες μάρτυρες.

Μεταξύ άλλων ακούγονταν «Θάνατος στον δικτάτορα!» και «Θάνατος στην Ισλαμική Δημοκρατία!». Άλλοι επαινούσαν τον σάχη, φωνάζοντας: «Αυτή είναι η τελευταία μάχη! Ο Παχλαβί θα επιστρέψει!».

Ωστόσο παραμένει ασαφές αν αυτό συνιστά υποστήριξη προς τον ίδιο τον Παχλαβί ή επιθυμία επιστροφής σε μια εποχή πριν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.

Χιλιάδες άνθρωποι φαίνονταν στους δρόμους πριν διακοπεί κάθε επικοινωνία με το Ιράν.

«Οι Ιρανοί απαίτησαν την ελευθερία τους απόψε. Σε απάντηση, το καθεστώς στο Ιράν έχει κόψει όλες τις γραμμές επικοινωνίας», δήλωσε ο Παχλαβί. «Έχει κλείσει το διαδίκτυο. Έχει κόψει τις σταθερές γραμμές. Μπορεί ακόμη και να επιχειρήσει να μπλοκάρει δορυφορικά σήματα».

Στη συνέχεια κάλεσε τους Ευρωπαίους ηγέτες να ενωθούν με τον Ντόναλντ Τραμπ και να δεσμευτούν ότι θα «λογοδοτήσει το καθεστώς». «Τους καλώ να χρησιμοποιήσουν όλους τους τεχνικούς, οικονομικούς και διπλωματικούς πόρους που διαθέτουν για να αποκαταστήσουν την επικοινωνία με τον ιρανικό λαό ώστε η φωνή και η θέλησή του να ακουστούν και να φανούν», πρόσθεσε.

«Μην αφήσετε τις φωνές των γενναίων συμπατριωτών μου να σιγήσουν».

Ο Παχλαβί έχει δηλώσει ότι θα παρουσιάσει περαιτέρω σχέδια ανάλογα με την ανταπόκριση στο κάλεσμά του. Η υποστήριξή του προς και από το Ισραήλ έχει προκαλέσει επικρίσεις στο παρελθόν — ιδιαίτερα μετά τον 12ήμερο πόλεμο που διεξήγαγε το Ισραήλ εναντίον του Ιράν τον Ιούνιο.