Για περισσότερα από 750 χρόνια, αυστηροί κανόνες καθορίζουν τι μπορούν και τι δεν μπορούν να φάνε οι καρδινάλιοι, προκειμένου να αποτραπούν κρυμμένα μηνύματα που θα μπορούσαν να είναι κρυμμένα μέσα σε κοτόπουλο, ραβιόλια και χαρτοπετσέτες, σύμφωνα με το BBC.

Την περασμένη εβδομάδα, οι ταξιδιώτες στη Ρώμη μπορεί να εντόπισαν καρδινάλιους να συχνάζουν στα αγαπημένα τους εστιατόρια. Λίγο πριν από τις τελευταίες παπικές εκλογές του 2013, τα ιταλικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι πολλοί από αυτούς τους άνδρες έβρισκαν χρόνο για να επισκεφθούν ένα συγκεκριμένο αγαπημένο εστιατόριο της γειτονιάς, το Al Passetto di Borgo, ένα οικογενειακό εστιατόριο που βρίσκεται 200 μέτρα από τη Βασιλική του Αγίου Πέτρου, όπου ο καρδινάλιος Ντόναλντ Γουίλιαμ Γουέρλ είναι γνωστό ότι παραγγέλνει λαζάνια και ο Φραντσέσκο Κοκοπαλμέριο (φέρεται να είναι ο περισσότερο ψηφισμένος Ιταλός καρδινάλιος το 2013) προτιμά το ψητό καλαμάρι.

Οι καρδινάλιοι μπορεί να αισθάνονται κάποια επείγουσα ανάγκη να φάνε ένα ή δύο καλά γεύματα, επειδή, κατά τη διάρκεια του κονκλάβιου που αρχίζει στις 7 Μαΐου, κατά το οποίο 135 καρδινάλιοι θα πραγματοποιήσουν μυστική εκλογή για την ανάδειξη του νέου Πάπα στην Καπέλα Σιξτίνα του Βατικανού, θα είναι εντελώς απομονωμένοι από τον υπόλοιπο κόσμο για αόριστο χρονικό διάστημα. Η ψηφοφορία, ο ύπνος και το φαγητό λαμβάνουν χώρα σε συνθήκες αυστηρά ελεγχόμενης απομόνωσης.

Τα παπικά κονκλάβια είναι γνωστά για την αυστηρή μυστικότητά τους. Οι καρδινάλιοι φυλάσσονται σε έναν κοινόχρηστο χώρο χωρίς καμία δυνατότητα επικοινωνίας με τον έξω κόσμο, εκτός από τον καπνό που υποδεικνύει αν η ψηφοφορία έχει στεφθεί με επιτυχία. Ο λευκός καπνός σημαίνει ότι έχει εκλεγεί νέος πάπας και ο μαύρος καπνός σημαίνει ότι απαιτείται μια ακόμη ψηφοφορία για να επιτευχθεί η απαραίτητη συναίνεση των δύο τρίτων συν μία ψήφο για να στεφθεί ο νέος ποντίφικας. Αυτό που ακριβώς συμβαίνει σε αυτές τις συνόδους παραμένει άγνωστο, αλλά ένα είναι σίγουρο: οι καρδινάλιοι πρέπει να τρώνε κατά τη διάρκεια των ημερών ή και των εβδομάδων που απαιτούνται για την εκλογή του νέου ηγέτη των 1,4 δισεκατομμυρίων Καθολικών.

Αλλά με τις προμήθειες να μπαίνουν και να βγαίνουν, πώς διατηρείται η μυστικότητα του κονκλάβιου; Πώς μπορούν οι καρδινάλιοι να διασφαλίσουν την ακεραιότητα της ψηφοφορίας, ανεπηρέαστη από τις εξωτερικές διαθέσεις;

Το φαγητό ως μέσο επικοινωνίας και διαπραγματεύσεων

Ιστορικά, το φαγητό αποτελούσε έναν πιθανό κίνδυνο: τα ραβιόλια ενός καρδιναλίου θα μπορούσαν να φέρουν ένα παράνομο μήνυμα από το προσωπικό της κουζίνας ή ένας καρδινάλιος θα μπορούσε να περάσει κρυφά μια ενημέρωση για την ψηφοφορία στον έξω κόσμο με μια βρώμικη χαρτοπετσέτα. Ωστόσο, το κοινό φαγητό είναι επίσης ένα από τα πλαίσια στα οποία μπορούν να λάβουν χώρα κρυφές διαπραγματεύσεις. Πρόσφατες αναπαραστάσεις της ποπ κουλτούρας το εκμεταλλεύτηκαν στο έπακρο αυτό, χρησιμοποιώντας την κουλτούρα του φαγητού του κονκλαβίου για να δημιουργήσουν μια αυξημένη αίσθηση καχυποψίας, ίντριγκας και ελέγχου.

Για παράδειγμα, στην ταινία Conclave του 2024, σχεδόν όλα τα σημεία της πλοκής δεν διαδραματίζονται στις αίθουσες ψηφοφορίας, αλλά στην καφετέρια. Τα θορυβώδη γεύματα έρχονται σε αντίθεση με το ίδιο το σχεδόν εντελώς σιωπηλό κονκλάβιο, το οποίο εξελίσσεται χωρίς επίσημες συζητήσεις. Η κατά τα άλλα σιωπηλή ψηφοφορία διακόπτεται ελάχιστα από στιγμές τελετουργικού λόγου, όπως ο όρκος που ακούγεται όταν ένας καρδινάλιος ρίχνει το ψηφοδέλτιό του στην κάλπη.

Παρόλα αυτά, γύρω από την τελετουργική σιωπή υπάρχει μεγάλη επικοινωνία, μεγάλο μέρος της οποίας γίνεται με και μέσω του φαγητού. Και ενώ δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι η ταινία απεικονίζει πιστά το τι συμβαίνει πίσω από τις κλειστές πόρτες, είναι αναμφίβολα αλήθεια ότι στην παπική διατροφική κουλτούρα -όπως και στην κουλτούρα ευρύτερα- το τι τρώμε, πώς τρώμε και με ποιον τρώμε λέει πολλά.

Η ιστορική βάση της απομόνωσης και του διατροφικού ελέγχου του κονκλαβίου

Ο κώδικας μυστικότητας του κονκλάβιου χρονολογείται από το 1274, όταν ο Πάπας Γρηγόριος Χ θέσπισε τους κανονισμούς που εξακολουθούν να υπαγορεύουν εν μέρει τον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται σήμερα οι παπικές εκλογές. Όπως συνέβη με τη στέψη πολλών παπών και η δική του ήταν αμφιλεγόμενη. Είχε επίσης τη διάκριση να είναι μακράν η πιο μακροχρόνια, καθώς χρειάστηκαν σχεδόν τρία χρόνια (1268-1271) για να επιτευχθεί η συναίνεση της πλειοψηφίας που απαιτείται για τον διορισμό ενός νέου πάπα. Σύμφωνα με τον Ιταλό κανονολόγο Henricus de Segusio, ο οποίος συμμετείχε σε εκείνο το κονκλάβιο, οι κάτοικοι της περιοχής απείλησαν να περιορίσουν το φαγητό των καρδιναλίων για να επισπεύσουν την απόφαση.

Οι νέοι κανόνες του Πάπα Γρηγορίου Χ περιελάμβαναν την απομόνωση του κονκλάβιου – κανόνας που ισχύει ακόμη και σήμερα – και τη μείωση του φαγητού των καρδιναλίων. Μετά από τρεις ημέρες χωρίς συναίνεση, οι καρδινάλιοι λάμβαναν μόνο ένα ημερήσιο γεύμα- μετά από οκτώ ημέρες, μόνο ψωμί και νερό. Στα μέσα της δεκαετίας του 1300, οι κανόνες αυτοί αμβλύνθηκαν από τον Κλήμη ΣΤ’, ο οποίος επέτρεψε γεύματα τριών πιάτων που αποτελούνταν από σούπα, ένα κύριο πιάτο με ψάρι, κρέας ή αυγά και επιδόρπιο, το οποίο μπορούσε να περιλαμβάνει τυρί ή φρούτα. Αν και το δελτίο δεν διατηρήθηκε, ο αυστηρός έλεγχος των κονκλάβιων παραμένει.

Η πιο λεπτομερής ιστορική περιγραφή της διατροφικής κουλτούρας των παπικών κονκλάβιων προέρχεται από τον Bartolomeo Scappi, ο οποίος ήταν ο πιο διάσημος σεφ της Αναγέννησης (και αναμφισβήτητα ο πρώτος διάσημος σεφ του κόσμου) και υπηρέτησε τόσο τους Πάπες Πίο IV όσο και Πίο V. Το βιβλίο του 1570, Opera Dell’Arte del Cucinare (Η τέχνη της μαγειρικής) – το πρώτο βιβλίο μαγειρικής που εκδόθηκε από έναν επαγγελματία σεφ – τον καταξίωσε. Σε αυτό, αποκαλύπτει τα μυστικά της σίτισης του κονκλάβιου που εξέλεξε τον Πάπα Ιούλιο Γ’, καθώς και την ακραία πρακτική της επιτήρησης που παραμένει μέχρι σήμερα.

Σύμφωνα με τον Scappi, τα καθημερινά γεύματα των καρδιναλίων ετοιμάζονταν σε μια κοινή κουζίνα από μάγειρες και σομελιέ, δύο μόνο από τις πολλές εσωτερικές θέσεις που κρατούσαν ένα κονκλάβιο σε λειτουργία. Προσδιορίζει ότι η κουζίνα ήταν ένας χώρος όπου μπορούσαν να μοιραστούν παράνομα μηνύματα και σημειώνει ότι εκεί τοποθετούνταν φρουροί ειδικά για να το αποτρέψουν αυτό. Ως εκ τούτου, δύο φορές την ημέρα, με σειρά που καθοριζόταν με κλήρωση, οι διαχειριστές έφερναν τελετουργικά το φαγητό στη ruota. Αυτός ο «τροχός» ή περιστρεφόμενος δίσκος, ενσωματωμένος στον τοίχο, επέτρεπε τη μεταβίβαση τροφίμων και ποτών στους καρδιναλίους στην εσωτερική τους αίθουσα. Πριν περάσουν από τον τοίχο, τα τρόφιμα και τα ποτά ελέγχονταν για να διασφαλιστεί ότι δεν έκρυβαν κανένα παράνομο μήνυμα. Κάθε βήμα παρακολουθούνταν στενά από Ιταλούς και Ελβετούς φρουρούς.

Τα τρόφιμα ελέγχονταν αυστηρά, χωρίς να επιτρέπεται τίποτα που θα μπορούσε να αποκρύψει ένα μυστικό μήνυμα. Δεν υπήρχαν κλειστές πίτες. Ούτε ολόκληρα κοτόπουλα. Το κρασί και το νερό έπρεπε να προσφέρονται σε διαφανές γυαλί, όχι σε αδιαφανή δοχεία. Οι υφασμάτινες χαρτοπετσέτες ανοίγονταν και ελέγχονταν προσεκτικά.

Η ρύθμιση αυτή αποσκοπούσε εν μέρει στη διασφάλιση της πλήρους απομόνωσης των καρδιναλίων και εν μέρει στην κατευνασμό των ανησυχιών για δηλητηρίαση. Εξάλλου, ιδίως κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης, ο παπισμός ήταν μια πολιτική θέση με μεγάλη επιρροή.

Πέρα από το αυστηρό πρωτόκολλο και τους διατροφικούς περιορισμούς, τα γεύματα που περιγράφει ο Scappi ακούγονται πλούσια και ισορροπημένα, περιλαμβάνοντας σαλάτα, φρούτα, αλλαντικά, κρασί και φρέσκο νερό. Ομοίως, περιγράφει άνετα καταλύματα για τους καρδιναλίους. Ο καθένας είχε το δικό του μεγάλο κελί, διακοσμημένο με μετάξι και επαρκώς εξοπλισμένο με ένα κρεβάτι, ένα τραπέζι, μια ραφιέρα για ρούχα, δύο σκαμνιά, ένα δοχείο δωματίου και ένα βάζο που κλειδώνει, μεταξύ πολλών άλλων αντικειμένων. Σύμφωνα με τον Scappi, το να είσαι μέλος σε ένα παπικό κονκλάβιο της Αναγέννησης δεν ήταν κακή δουλειά, αρκεί να μην σε ενοχλούσε η συνεχής επιτήρηση.

Το σύγχρονο κονκλάβιο και η νέα εποχή επιτήρησης

Για το επερχόμενο κονκλάβιο που αρχίζει στις 7 Μαΐου, οι μοναχές στο Domus Sanctae Marthae – τη σύγχρονη κατοικία όπου ζουν οι καρδινάλιοι κατά τη διάρκεια της απομόνωσής τους – θα ετοιμάσουν απλά πιάτα που είναι χαρακτηριστικά του Λάτσιο, της ιταλικής περιοχής που περιβάλλει το Βατικανό, και του κοντινού Αμπρούτσο: μινεστρόνε, σπαγγέτι, arrosticini (σουβλάκια αρνιού) και βραστά λαχανικά. Αν και αυτό μπορεί να φαίνεται ότι διαφέρει από τα κονκλάβια της Αναγέννησης, όπου τα γεύματα ετοιμάζονταν από κοσμικούς υπηρέτες που λειτουργούσαν υπό αυστηρό πρωτόκολλο και στενή φύλαξη, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: η διαδικασία ελέγχεται στενά, διασφαλίζοντας ότι καμία πληροφορία δεν μπορεί να εισέλθει ή να εξέλθει.

Στην πρώτη από τις πολλές σκηνές κουζίνας που εμφανίζονται στο Conclave, η ταινία δείχνει καλόγριες να βράζουν ολόκληρα κοτόπουλα για ζωμό – ελάχιστα πολυτελές φαγητό. Αλλά ο συμβολισμός είναι σημαντικός. Η σύγχρονη Καθολική Εκκλησία -ιδίως όταν βγαίνει από την ηγεσία του Πάπα Φραγκίσκου- ελπίζει να επικοινωνήσει μια απλή, υγιεινή εικόνα. Οι ανησυχίες σχετικά με το ενδεχόμενο τα τρόφιμα (συγκεκριμένα τα ολόκληρα κοτόπουλα) να περιέχουν κυριολεκτικά μυστικά μηνύματα έχουν ξεθωριάσει. Είναι η παράνομη επικοινωνία μέσω ηλεκτρονικών μέσων, ένα άλλο επαναλαμβανόμενο σύμβολο στην ταινία, που αποτελεί πλέον πηγή ανησυχίας.

Έτσι, ενώ το Βατικανό σαρώνεται για κρυμμένες ηλεκτρονικές συσκευές στο πλαίσιο της προετοιμασίας για το επερχόμενο κονκλάβιο, οι καρδινάλιοι θα κάνουν τις δικές τους προσωπικές προετοιμασίες, θα επιχειρήσουν στη Ρώμη να μείνουν για να απολαύσουν ένα ή δύο αγαπημένα τους πιάτα, αναρωτώμενοι ίσως αν θα είναι το τελευταίο τους δείπνο πριν γίνουν πάπες.